وبگاه پاسخگویی به سوالات دینی هدانا

راهکارهای پروفسور گلشنی برای حذف آثار منفی علم و scientism

راهکارهای پروفسور گلشنی برای حذف آثار منفی علم و scientism

/علم آينده، چارچوبي جامع تر لازم دارد

پروفسور دكتر مهدي گلشني فیزیک‌دان و نظریه‌پرداز ایرانی، پژوهشگر فلسفه علم، مترجم، استاد دانشگاه صنعتی شریف، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران است. او از برگزیدگان همایش چهره‌های ماندگار در عرصه‌ی فیزیک و برنده کتاب سال جمهوری اسلامی ایران است.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

   به گزارش هدانا – جهاني كه امروزه در آن زندگي مي كنيم، جهاني بس متفاوت از دنياي قرون وسطي است و اين تفاوت را مي توان عمدتا به علم و محصول آن ـ فناوري ـ نسبت داد. پيشرفت هايي كه طي دو قرن گذشته در علوم فيزيكي و زيستي حاصل شده، شناخت ما از جهان را به نحو بي سابقه يي افزايش داده است. همچنين پيشرفت در كاربردهاي عملي علم، كنترل زيادي بر نيروهاي طبيعت و اذهان انسان ها به بشر داده است. اما تحولات ناشي از علم و فناوري براي بشر، هم آثار مثبت و هم آثار منفي داشته است.

 

براي مثال، دانش علمي و فناورانه، آسايش جسماني، طول عمر و استانداردهاي زندگي را به شكلي غيرقابل تصور براي اجداد ما بالابرده، ولي براي نابودي انسان ها و تخريب محيط زيست نيز به كار رفته است. تعداد بسيار زيادي از علما در موسسات نظامي به توليد وسايل تخريب انبوه اشتغال داشته اند و جامعه علمي نيز متاسفانه نقشي منفعلانه در اين زمينه ايفا كرده است.

اين متن، ترجمه مقاله ارايه شده استاد گلشني در سيزدهمين اجلاس آكادمي علوم جهان اسلام در مالزي است كه بخشي از آن خدمت شما مخاطبان ارجمند ارايه مي شود.
    

    يكي از خصوصيات دانشمندان در قرون وسطي اين بود كه به طبيعت ديد كل نگر داشتند. آنها همه حوزه هاي دانش را نظير شاخه هاي يك درخت مي دانستند و مي كوشيدند كه يك ديدگاه وحدت بخش از طبيعت به دست دهند. امروزه، به علت تخصص گرايي افراطي، دانش هم در داخل رشته ها و هم بين رشته ها چند پاره شده است:

براي مثال، افرادي كه در يك حوزه خاص فيزيك كار مي كنند، نسبت به فعاليت هاي حوزه هاي ديگر فيزيك بيگانه اند: و اين به فقدان يك بينش كل نگر در عالمان منجر شده و افرادي به وجود آورده است كه هر يك فقط علايق خود را دنبال مي كنند و كل جهان براي آنها محدود به همان حوزه است.

    مساله ديگر اين است كه جهان بيني هر عالم با مفروضات و روش هاي تخصصي او تعيين مي شود: براي مثال، آنان كه در علوم زيستي كار مي كنند، اين تصور را دارند كه تمام كارهاي انسان ها را با ژن ها مي توان توضيح داد.

همچنين تمركز انحصاري يك عالم بر حوزه خاص خود، مانع از اين مي شود كه به عناصري نظر كند كه حوزه كاري آن را در متن وسيع تري قرار مي دهند. پس چند پاره شدن علوم، ما را از داشتن يك ديدگاه كل نگر محروم كرده است. از اين جهت، بعضي از عالمان برجسته زمان ما از باريك بيني بينش عالمان معاصر درباره واقعيت شكايت كرده اند.

 

براي مثال هايزنبرگ مي گويد: «امروزه افتخار دانشمند، عشق به تفصيلات – كشف و تنظيم كوچك ترين آشكارسازي هاي طبيعت – در يك حوزه محدود است: و اين بطور طبيعي همراه است با احترام بيشتر براي هنرمند در يك موضوع خاص، متخصص و از دست دادن درك ارزش همبستگي ها در يك مقياس بزرگ. در اين دوران، به سختي مي توان درباره يك بينش وحدت يافته از طبيعت سخن گفت. جهان عالم، حوزه باريكي از طبيعت است كه او عمرش را صرف آن مي كند.»

 

    محصول ديگر اين چندپارگي علوم اين است كه علوم فيزيكي و طبيعي، به آنچه در علوم انساني مي گذرد، بي توجه هستند. اما اگر قرار باشد علم را انسان ها به كار ببرند و براي حل مسائل انساني از آن استفاده كنند، چگونه مي توان علوم فيزيكي و علوم زيستي را از علوم انساني جدا كرد؟

علم مدرن به علت محدود بودن ظرفيتش نمي تواند به بسياري از سوالات مورد دغدغه انسان، درباره معنا و هدف حيات انساني پاسخ دهد:

از جمله: «ما در اينجا چه مي كنيم؟»، «هدف حيات چيست؟» علم همچنين درباره زيبايي ها و ارزش هاي اخلاقي ساكت است.

به قول شرودينگر: «تصوير علمي جهان حول ما بسيار ناقص است. با اين تصوير، اطلاعات زيادي به دست نمي آيد و تمام تجارب ما در نظمي بسيار متقن قرار مي گيرد. اين تصوير درباره چيزهايي كه واقعا به قلب ما نزديك و واقعا براي ما مهم است، ساكت است. نمي تواند درباره قرمز و آبي، تلخ و شيرين، درد و شادماني جسماني چيزي به ما بگويد: و چيزي درباره زيبا و زشت، خوب و بد، خدا و ابديت نمي داند. علم گاهي وانمود مي كند كه به سوالات در اين حوزه ها پاسخ مي گويد، ولي پاسخ ها گاه آنقدر احمقانه است كه تمايلي نداريم آنها را جدي بگيريم

 

    در جهان بيني علم گرايانه رايج، نه تنها سوالات نهايي دغدغه انگيز انسان بدون پاسخ مي ماند، بلكه حتي اعتبار اين سوالات هم انكار مي شود. بنابراين، معناي حيات اهميت خود را از دست داده است و انسان ها تحت تاثير قدرت خيره كننده فناوري، بيشتر دنبال رفاه مادي هستند و بعد معنوي خود را تضعيف مي كنند.

 

 

چنانكه پيش تر عنوان شد، علم و فناوري انسان را قادر ساخته است كه محيط فيزيكي، شيميايي و ژنتيكي خود را كنترل كند و خيرات و شرور بسياري براي بشر به بار آورد. در واقع، انسان در زمان حاضر با آلودگي محيط زيست، تضييع منابع طبيعي و وسايل تخريب جمعي روبرو است: و همانطور كه به پيش مي رويم، آثار علم بر انسان با نرخ روزافزوني رشد مي كند لذا اين سوال مطرح مي شود كه آيا بايد اجازه داد علم بدون هيچ گونه محدوديتي رشد كند.

 

 

شك نيست كه بايد علل رخداد شرور ناشي از علم و فناوري را حذف كرد. به نظر ما، آثار منفي علم و فناوري را مي توان حذف كرد، اگر اقدامات زير صورت گيرد:
    

[توسعه علم با قطب نمای اخلاق]

    الف- چنانكه ديديم، توسعه علم و فناوري به خاطر خودش و بدون دغدغه درباره تاثير آن بر جامعه و محيط زيست، تهديد زيادي براي نژاد انساني فراهم كرده است. بايد حساسيت در برابر دغدغه هاي اخلاقي در كار علمي افزايش يابد: اين مخصوصا درباره عصر ما، كه زيست شناسي مولكولي و مهندسي ژنتيك توان انساني براي دستكاري موجودات زنده را به نحو بي سابقه يي افزايش داده، صادق است.

 

    بدون يك قطب نماي اخلاقي، هر چيزي ممكن است رخ دهد.

 

چنانكه آنتوني گيدنز مي گويد: «نه فقط به تاثير خارجي، بلكه همچنين به منطق توسعه بدون ملاحظه علم و فناوري بايد توجه شود. اگر بخواهيم از آسيب جدي و برگشت ناپذير جلوگيري شود، انساني ساختن فناوري احتمالامشتمل است بر واردكردن رو به افزايش ملاحظات اخلاقي در رابطه فعلاابزاري، كه بين انسان و محيط ايجاد شده است.»

 

 

و به بيان زيبا و پر بصيرت فريمان دايسون: «اگر فناوري در مسير فعلي اش ادامه يابد و نيازهاي فقرا و منافع روزافزون اغنيا را ناديده بگيرد، فقرا دير يا زود عليه ظلم فناوري شورش خواهند كرد و در پي علاج هاي غيرعقلاني و خشن برخواهند آمد… شكاف رو به افزايش بين فناوري و نيازهاي انساني، تنها با اخلاق قابل پركردن است… اخلاق مي تواند نيرويي بس قوي تر از سياست و اقتصاد باشد. بازار آزاد به خودي خود فناوري مناسب براي فقرا ايجاد نخواهد كرد. تنها فناوري هدايت شده با اخلاق مي تواند چنين كاري را بكند.»

متاسفانه بخش قابل ملاحظه يي از جامعه علمي در خدمت تقاضاهاي سياستمداران و موسسات نظامي قرار گرفته است، بدون آنكه دغدغه يي براي كارهاي خود داشته باشد.

 

از زمان بقراط ـ يعني تقريبا ۲۵۰۰ سال پيش ـ يك دستورالعمل اخلاقي براي پزشكان وجود داشته است. پس حالاكه در عصر ما سرنوشت انسانيت در دستان علما است، به دستورالعمل اخلاقي براي علماي تمام حرفه ها نياز است و براي آزمودن آثار درازمدت پروژه هاي علمي بايد كميته هاي اخلاقي وجود داشته باشد. متاسفانه بخش قابل ملاحظه يي از جامعه علمي در خدمت تقاضاهاي سياستمداران و موسسات نظامي قرار گرفته است، بدون آنكه دغدغه يي براي كارهاي خود داشته باشد.

 

لازم است در نقش عالماني كه در صنعت سلاح هاي نظامي يا تحقيقات نظامي كار مي كنند، تجديدنظري جدي شود و درباره كاربردهاي دانش علمي بحث هاي جدي صورت گيرد: و اين، مستلزم كار بين رشته يي بين علوم فيزيكي و زيستي با علوم انساني است. اينها بايد ابعاد مختلف جوامع انساني، از قبيل مسائل اخلاقي، اجتماعي و محيطي را در نظر بگيرند.
    
    

[تربيت محققان همراه با آموزش اخلاقي]

جهان بيني شاملي كه بر علم آينده حاكم مي شود، بايد علم و اخلاق را درهم آميزد: و اين، مستلزم آن است كه تربيت محققان با آموزش اخلاقي همراه باشد تا احساس مسووليت در همه مراحل حيات را به آنها القا كند. اين امر را در يك زمينه ديني مي توان به بهترين وجه انجام داد زيرا دين مي تواند براي ارزش هاي اخلاقي توجيه فراهم كند و انسان ها را براي حفظ محيط زيست به تحرك درآورد. به قول شوماخر:

«غير ممكن است بدون ايمان به معاني و ارزش هايي كه فراتر از آسايش هاي فايده گرايانه و بقا است – به عبارت ديگر، بدون يك ايمان ديني– تمدني باقي بماند». با دين است كه شناختي متقن و منسجم از حيات، انسان ها و كيهان به دست مي آيد.»

 

[دوری از تجاری سازی علم و تلاش برای دستیابی انسان به حقیقت]

    ب- در قرون وسطي، علم عمدتا وسيله يي براي دستيابي انسان به حقيقت به شمار مي رفت و انتظار مي رفت كه به انسان ها در سطح عملي كمك كند. در علم معاصر، بسياري از اين اهداف از دست رفته است. امروزه، كار علمي را اغلب حكومت ها سرمايه گذاري مي كنند، و در كشورهاي پيشرفته صنعتي، كار علمي غالبا تحت الشعاع اهداف عملي فوري است. پس، از آن حوزه هايي از علم حمايت مي شود كه اهداف فايده گرايانه دارند و به تقويت قدرت سياسي و اقتصادي و نظامي منتهي مي شوند. اين تجاري شدن علم باعث شده است هم ارزش آن پايين بيايد و هم غيرانساني شود. هدف علم بايد ارتقاي ابعاد بالاتر انساني باشد. علم فقط وقتي مي تواند براي انسان خوشبختي و نجات به بار آورد كه با حكمت همراه باشد.

 

[توجه به ابعاد معنوی پدیده ها در کنار ابعاد مادی ]

    ج- چنانكه عنوان شد، علم فعلي فقط با جهات فيزيكي جهان ما سر و كار دارد و واقعيات فوق فيزيكي را ناديده مي گيرد. پارادايم اساسي علم اين است كه تمام پديده هاي طبيعي را برحسب فيزيك و شيمي توضيح دهد: پس در نظم طبيعي جايي براي خدا در نظر نمي گيرد.

 

علم تنها به نيازهاي مادي انسان توجه دارد و براي كنترل طبيعت و جوامع انساني به كار گرفته مي شود. اين باعث شده است كه علم معاصر ديدگاه محدودي از واقعيت داشته باشد و علم و محصولات آن به عنوان ابزارهاي شيطاني براي انحراف انسان از نقشي كه خداوند براي وي مقرر كرده است، به كار گرفته شود.

 

راه حل قضيه در تغيير جهت گيري و هدف علم و فناوري است و اينكه از چارچوبي وحدت بخش استفاده شود كه همه سطوح واقعيت و تمام ابعاد حيات انساني را دربرگيرد. جورج اليس اين مطلب را زيبا بيان كرده است: «نظم زيربنايي جهان وسيع تر از آن است كه صرفا با شناخت فيزيك توصيف شود. اين نظم با كل عمق تجارب انساني، خصوصا فراهم كردن مبنايي براي اخلاق و معنا، مرتبط است.»

 

    اليس براي تمايز قايل شدن بين اين چارچوب وسيع تر و ديدگاه رايج، واژه كيهان شناسي با حرف c كوچك را براي ارجاع به ابعاد فني كيهان شناسي فيزيكي به كار مي برد و كيهان شناسي با حرف بزرگC را زماني استفاده مي كرد كه مسائلي نظير ارزش ها، هدف، دين و سوالات نهايي را نيز شامل باشد.
   

 

 در جهان بيني اسلامي، واقعيت هم ابعاد مادي دارد هم ابعاد معنوي: پس علم آينده بايد هر دو جنبه واقعيت و تعامل آنها را تشخيص دهد. تنها تحت هدايت چنين جهان بيني است كه انسان ها مي توانند هماهنگ با طبيعت و ساير موجودات زندگي كنند و ديدگاهي جامع تر درباره واقعيت داشته باشند.
    

[تلاش علم و دانشمندان برای غلبه بر فقر و خدمت به بشریت]

د- چنانكه از برتراند راسل نقل شد، منافع علم به ثروتمندان و قدرتمندان رسيده، ولي دانش علمي فقر را حذف نكرده است. بنابراين، روياي نهرو در اين باره كه علم مسائل گرسنگي و فقر را حل كند، در قرن بيستم تحقق نيافت. در حقيقت، علم و فناوري، شكاف بين اغنيا و فقرا را پر نكرده اند و كيفيت حيات انساني را به سطح قابل قبولي نرسانده اند. علم آينده بايد اين توزيع ناهموار بركات علم را اصلاح كند. پس علم بايد وسيله بركتي براي همه مردم باشد، نه ابزار غلبه بر طبيعت و ساير همنوعان.

 

[تركيب نتايج تخصص ها در حوزه های مختلف فیزیک و علوم انسانی]

    ه- چنانكه عنوان شد، جداشدن حوزه هاي علمي از يكديگر، ما را از رسيدن به يك ديدگاه وحدت بخش از واقعيت محروم كرده است. البته جلوي تخصصي شدن را نبايد گرفت، چراكه نه ممكن است نه قابل توجيه. اما در ضمن نبايد از ضرورت درج تخصص فرد در يك چارچوب وسيع تر غفلت كرد: وگرنه ديد وحدت بخش از واقعيت و نيز معناي حيات خويش را از دست مي دهيم.

 

 

بنابراين، ما به تركيب نتايج تخصص ها نياز داريم، به نحوي كه خصوصيات ويژه آنها حفظ شود و در ضمن نشان دهد كه حوزه هاي متفاوت چگونه با هم تلفيق مي شوند و چگونه مي توان آنها را در متن وسيع تري به هم مربوط كرد. بايد اهميت و وضع حوزه هاي مختلف را در متن شخص انسان و جهان بزرگ ديد و آنها را برحسب پيچيدگي شان در سطوح داراي مراتب مختلف قرار داد، بطوري كه از فيزيك شروع و به علوم انساني ختم شود.

 

 

معناي اين مطلب آن است كه فيزيك مفصل ترين اطلاعات را درباره جهان مادي مي دهد و ما با گذر از سطوح بالا، به علوم انساني مي رسيم كه رفتار انسان را توصيف مي كنند. نكته مهم ديگر اين است كه دانش علمي تنها نوع دانش معتبر نيست: بلكه بعضي حوزه هاي مورد توجه انسان وجود دارد كه علم نمي تواند چيزي درباره آنها بگويد.

 

براي مثال علم نمي تواند درباره ارزش هاي اخلاقي، كارهاي هنري و حوزه ماوراء طبيعي چيزي بگويد يا به سوالات نهايي انسان پاسخ دهد يا مباني خود را توجيه كند. براي پرداختن به اين مسائل عميق تر، علم بايد جا را به علوم انساني (دين، فلسفه و … ) بدهد.

 

به زبان پيتر مداوار (برنده جايزه نوبل در پزشكي): «پس فقط علم نيست كه براي پاسخ دادن به سوالات مربوط به اشيا اول و آخر بايد به آن رجوع كرد، بلكه براي اين منظور، از ادبيات تخيلي يا دين هم بايد استعانت جست.»

 

ناديده گرفتن اين سوالات فوق علمي است كه علم را غيرانساني كرده است. توسل به سحر، آسترولوژي و عرفان در غرب، شاهدي گويا بر ناتواني علم در ارضاي نيازهاي عميق انسان است.

 

بنابراين، به ارزيابي مجددي از نظام آموزشي فعلي نياز است تا بر بصيرت دانش پژوهان بيفزايد و آنها را از همبستگي حوزه هاي مختلف مطلع سازد. اين را مي توان با افزودن تعدادي دروس علوم انساني به برنامه علوم مهندسي دانشگاه ها تامين كرد. اين نوع كوشش در بعضي از دانشگاه هاي مهم غرب (نظير ام. آي. تي، استانفورد، كمبريج و آكسفورد) شروع شده است، ولي كشورهاي اسلامي در اين زمينه عقبند. چنانكه اشاره شد، علم جديد دانش ما درباره جهان فيزيكي را افزايش داده و به خيرات و شرور زيادي براي بشر منجر شده است. اما وزن شرور، آينده انسانيت را تهديد مي كند.

 

    همچنين خاطرنشان شد كه منشا اين شرور، جهان بيني رايج حاكم بر علم معاصر است. جهان بيني رايج، انسان را به حوزه ماده محدود كرده، احساس اخلاقي انسان معاصر را تضعيف كرده، وسعت ديد را از عالمان گرفته و علم را در خدمت قدرتمندان و ثروتمندان قرار داده است تا از طبيعت و انسان ها بهره برداري كنند.

 

[جهان بینی اسلامی پاسخگو و مرتبط کننده حیات انسان با جهان]

به عقيده ما، از آثار سوء علم مي توان پرهيز كرد اگر به جاي جهان بيني رايج، يك جهان بيني شامل تر قرار داد كه نيازهاي انساني ـ نيازهاي مادي و نيازهاي معنوي ـ را دربر داشته باشد و حيات انساني را با بقيه جهان مرتبط سازد. جهان بيني اسلامي، چنين چارچوبي دارد: بر محور توحيد مي چرخد، در وحي اسلامي ريشه دارد، ديدگاهي كل نگر به طبيعت دارد، ساختاري سلسله مراتبي براي واقعيت قايل است و منافع درازمدت انسان ها را در نظر مي گيرد.

 

طبق اين جهان بيني، انسان بخشي از يك نظم كيهاني است و بايد همه فعاليت هاي خود، ازجمله فعاليت هاي علمي و فناورانه، را با اين نظم كيهاني هماهنگ سازد. اگر اين تغيير اساسي در ذهنيت علماي نسل ما صورت نگيرد، علم آينده به نتايج تخريبي بيشتري منجر خواهد شد و آينده يي براي انسانيت باقي نخواهد ماند.

منبع: سایت هدانا برگرفته از روزنامه اعتماد، شماره ۲۲۴۶ به تاريخ ۵/۶/۹۰، صفحه ۱۰ (انديشه)

نظر مخاطبان درباره این مطلب:

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط سایت هدانا منتشر خواهد شد.

آدرس ایمیل شما به صورت عمومی نشان داده نخواهد شد.