وبگاه پاسخگویی به سوالات دینی هدانا

چرا یک عده ثروتمند و یک عده فقیر اند

چرا یک عده ثروتمند و یک عده فقیر اند

خوشبختی و تیره بختی

چرا خداوند به یک فرد کمال نعمت را می‌دهد و به شخص دیگر نهایت بدبختی؟ اگر این آزمایش الهی است، آیا آزمایش خدا از لحظه تولد تا آخر عمر در نهایت بدبختی و تنگدستی و… ظلم نیست؟

نخست باید دانست؛ به طور طبیعی جهان، آمیخته با نشاط و غم، شادی و رنج، امید و شکست، ثروت و تنگدستی و… است. تمامی این ویژگی‌ها، برخاسته از توانمندی‌ها و ناتوانایی‌های خود افراد و یا تزاحم و مزاحمت‌های افراد دیگر و شرایط خاص می‌باشد. بنابراین در ریشه‌یابی خوشبختی‌ها و موفقیت‌ها و یا بدبختی‌ها و ناکامی‌ها باید هشیار بود که فرافکنی نشود و سهم کوتاهی و بی‌احتیاطی خود افراد از سهم محدودیت شرایط و مزاحمت دیگران جداسازی و شناخته شود و برای هر کدام راه «حلّ» پیدا کرد و در برابر هر کدام راهکار «تحمل» جستجو کرد.

علاوه بر حقیقت یاد شده، باید به این مطلب نیز اذعان کرد که خداوند متعال، همیشه کمال نعمت را ارزانی یک فرد نکرده است؛ همان‌گونه که نهایت بدبختی را برای یک شخص روا نمی‌دارد. آیا شما می‌توانید در این جهان مادی، انسانی را پیدا کنید که از همه جهات، از نعمت‌ها و خیرات برخوردار باشد تا بگوییم خداوند کمال نعمت را به وی داده است؟ از سوی دیگر، آیا می‌توان در این عالم طبیعی، شخصی را یافت که از همه نظر در بدبختی‌ها و شرور به سر می‌برد تا اذعان کنیم که خداوند متعال، او را در نهایت بدبختی فروبرده است!؟ آنچه می‌بینیم، این حقیقت است که نعمت‌ها و بدبختی‌ها در هم آمیخته است و نمی‌توان شخصی را یافت که در نعمت مطلق یا بدبختی مطلق به سر برد.

بسیاری هستند که از نظر معیشتی در رفاه‌اند؛ ولی از مشکلات روحی و روانی، جسمی و خانوادگی در امان نیستند. فراوانند افرادی که از زیبایی و استعداد سرشار برخوردارند؛ امّا در گرفتاری‌های اخلاقی، مالی، خانوادگی، جسمی و… در عذاب‌اند. چنان‌که گروه زیادی از مردم از نظر مالی زندگی ضعیفی دارند، اما از سلامت جسمانی و روانی برخوردارند و زندگی ساده خود را با صفا و صمیمیت می‌گذارند.

در مجموع می‌توان گفت؛ سهم زیادی از خوشبختی‌ها یا بدبختی انسان‌ها، ریشه در عملکرد و اراده و انتخاب خود آنان دارد و بخشی از گرفتاری‌ها و محدودیت‌ها ناشی از کوتاهی و یا ظلم و ستم دیگران است. در هر دو صورت توانمندی یا کوتاهی خود و کمک یا ظلم دیگران، یک صحنه آزمون برای انسان است که چگونه شکرگزار توانمندی‌ها و نیکوکاری دیگران باشد و چگونه کوتاهی خود و یا ظلم دیگران را جبران کند.

از آنجا که توجّه به این موضوع و ابعاد گوناگون آن، انسان را در یافتن پاسخی عمیق‌تر یاری می‌رساند، آزمون الهی را بر اساس آیات و روایات تحلیل می‌کنیم:

۱. آزمون الهی

خداوند متعال از آزمون خود، با واژه‌هایی چون «بلا» و «فتنه» و… یاد کرده است.[۱۹۴] واژه «بلا» در لغت عرب، هم برای نعمت و دارایی به کار می‌رود و هم برای تنگدستی و سختی و هر دو نیز آزمون الهی به شمار می‌روند. سختی‌ها برای آزمایش «صبر» و نعمت‌ها برای آزمودن «شکر» انسان است.[۱۹۵] قرآن نیز «شرّ و خیر» را به عنوان امتحان تلقی فرموده است.[۱۹۶] بنابراین نباید پنداشت که تنها سختی‌ها و مشکلات، در قلمرو آزمایش الهی است؛ بلکه نعمت‌ها و خوشی‌ها نیز، از آزمون الهی به شمار می‌روند.[۱۹۷]

 ۲. فلسفه آزمون الهی

آیات و روایات با لحن‌های گوناگون، فلسفه آزمون الهی را شمارش کرده‌اند که مهم‌ترین آنها عبارت است از:

۲-۱. بلا و امتحان موجب بیداری است و کسی که در معرض آزمون قرار می‌گیرد، بر غفلت‌ها، آلودگی‌ها، انحراف‌ها آگاهی می‌یابد.[۱۹۸]

رنج گنج آمد که رحمت‌ها در اوست         مغز تازه شد چو بخراشید پوست[۱۹۹]

۲-۲. آزمون الهی، آدمی را به یاد خداوند می‌اندازد.[۲۰۰]

هم از آن سو جو که وقت درد تو
می‌شوی در ذکر «یاربی» دو نو
وقت درد و مرگ از آن سو می‌نمی
چون‌که دردت رفت چونی اعجمی؟
وقت محنت گشته‌ای الله گو
چون‌که محنت رفت گویی راه کو
این از آن آمد که حق را بی‌گمان
هر که بشناسد بود دایم بر آن
 [۲۰۱] 

۲-۳. ابتلا به نعمت و محنت، موجب شناخت خبیث از پاک و مجاهد و صابر از ظالم و کافر می‌شود.[۲۰۲]

۲-۴. امتحان روشن می‌سازد که آدمی، چه مقدار نیّت خالص دارد.[۲۰۳]

گرچه خود را بس شکسته بیند او
آب صافی دان و سرگین زیر جو
چون بشوراند ترا در امتحان
آب سرگین رنگ گردد در زمان
در تکِ جو هست سرگین ای فتی!
گرچه جو صافی نماید مر ترا
 [۲۰۴] 

۲-۵. مواجه گشتن با ابتلا، کیفیت عمل را مشخص می‌سازد.[۲۰۵]

۲-۶. قرار گرفتن در محنت و سختی، گناهان انسان را پاک می‌سازد.[۲۰۶]

آن جفا با تو نباشد ای پسر!
بلکه با وصف بدی اندر تو در
بر نمد چوبی که آن را مرد زد
بر نمد آن را نزد بر گرد زد
 [۲۰۷] 

۲-۷. امتحان الهی، تکبّر را از قلب‌ها زدوده، در جان‌ها تذلّل و خشوع را حاکم می‌کند و ابواب فضل الهی را به سوی بشر می‌گشاید.[۲۰۸]

۲-۸. با آزمون الهی، فرد مؤمن تجربه می‌اندوزد.[۲۰۹]

چون جفا آری فرستد گوشمال         تا ز نقصان واروی سوی کمال[۲۱۰]

در یک برآیند کلی، می‌توان گفت: ابتلا برای استحکام ایمان و عقیده، التجا به خداوند، فرار کردن از اوهام و رسیدن به توحید افعالی است.

حق تعالی گرم و سرد و رنج و درد
بر تن ما می‌نهد ای شیر مرد!
خوف و جوع و نقص اموال و بدن
جمله بهر نقد جان ظاهر شدن
این وعید و وعده‌ها انگیخته است
بهر این نیک و بدی کامیخته است
چون که حق و باطلی آمیختند
نقد و قلب اندر حرمدان ریختند
پس محک می‌بایدش بگزیده‌ای
در حقایق امتحان‌ها دیده‌ای
 [۲۱۱] 

۳. ایمان و ابتلا

یک سلسله از آیات و روایات، بیانگر این حقیقت است که مؤمنان، به دلیل ایمانشان بیشتر در معرض آزمون هستند. حتی اموال و فرزندان آنان نیز به‌عنوان ابزاری برای آزمایش ایشان تلقی شده است.[۲۱۲] امتحان مؤمنان، همچون زینتی دانسته شده که فرد مؤمن بدان آراسته می‌گردد[۲۱۳] و مانند شیر مادری تلقی گشته که فرزند خردسال، با آن سدجوع می‌کند؛[۲۱۴] گویا:

هر که در این بزم مقرب‌تر است         جام بلا بیشترش می‌دهند

فرد مؤمن به قدر ایمانش از راه‌های گوناگون و با شدت و ضعف، به‌وسیله ابتلای الهی، محک می‌خورد و این خود موجب افزایش ایمانش می‌گردد؛ زیرا در پرتو این آزمون، ارکان اصلی ایمانش عمق بیشتری می‌یابد؛ یعنی، هم معرفتش زیاد می‌شود و هم انقیاد، تسلیم و خضوع قلبی‌اش افزایش می‌یابد.

در واقع انسان مؤمن، با این آزمایش‌ها قیمت و ارزش پیدا می‌کند.

 گندمی را زیر خاک انداختند
پس ز خاکش خوشه‌ها برساختند
بار دیگر کوفتندش زآسیا
قیمتش افزود و نان شد جان فزا
باز نان را زیر دندان کوفتند
گشت عقل و جان و فهم هوشمند
باز آن جان چون که محو عشق گشت
یُعجِبُ الزراع آمد بعد کشت
 [۲۱۵] 

به همین دلیل است که پیامبران الهی -همچون حضرت آدم،[۲۱۶] ابراهیم،[۲۱۷] یونس،[۲۱۸] ایوب،[۲۱۹] و حضرت رسول[۲۲۰] – آن همه محنت‌ها کشیدند و با انواع سختی‌ها، تنگدستی‌ها، فقرها، فشارها، آزارها آزمایش شدند.[۲۲۱] البته بدیهی است میان «فقر تحمیلی» ناشی از کوتاهی‌ها و ظلم‌ها و بدبختی‌ها با «فقر اختیاری» اولیای خدا که برای حفظ تقوا و اولویت معنویت در برابر دنیاست تفاوت اساسی وجود دارد. به گونه‌ای که فقر تحمیلی نکوهش شده و نشانه ناتوانی و عجز است و فقر اختیاری نشانه انتخاب آگاهانه و رشد معنوی انسان است.

بنا بر آنچه گفته شد؛ خداوند، آزمون الهی را به عنوان سنتی حکیمانه بر جهان جاری ساخته و دنیا را با آرامش و اضطراب، سختی و راحتی و خوشی و ناراحتی درآمیخته است تا انسان‌های وارسته را محک زده و مؤمنان را در طی راه مستقیم و تداوم آن، یاری بخشد.[۲۲۲] این مسئله به قدری اهمیت دارد که اگر فردی، خود را در معرض آزمون ندید، باید بداند مبغوض درگاه الهی است.[۲۲۳]

پس بی‌جهت نیست که عاشقان، کمال خود را در درد و بلا می‌بینند.

 بر چنین گلزار دامن می‌کشید
جزو جزوش نعره زن «هل من مزید»
گلشنی کز بقل روید یک دم است
گلشنی کز عقل روید خُرّم است
 [۲۲۴] 

به هر روی باید توجّه داشت، انسان قدرت انتخاب دارد و مراتب صعود و سقوط نیز جنبه آزمون داشته و از این لحاظ، وجود نفس ملهمه،[۲۲۵] مسوّله،[۲۲۶] امّاره،[۲۲۷] لوّامه،[۲۲۸] مطمئنه[۲۲۹] و تحولات گوناگون، آزمون الهی را گوشزد می‌کند و اهمیت عنایت به مراتب امتحان را یادآور می‌شود.[۲۳۰]

[۱۹۴]. انبیاء (۲۱)، آیه ۳۵؛ بقره (۲)، آیه ۴۹؛ بروج (۸۵)، آیه ۱۰؛ توبه (۹)، آیه ۱۲۶؛ مائده (۵)، آیه ۴۹؛هود (۱)، آیه ۷ و…
[۱۹۵]. مفردات راغب، ص ۶۱.
[۱۹۶]. انبیاء (۲۱)، آیه ۳۵.
[۱۹۷]. آل عمران (۳)، آیه ۱۸۶؛ عنکبوت (۲۹)، آیات ۱ – ۳ و میزان الحکمة، ج ۱، ص ۴۷۸، ح ۱۸۸۶ وص ۴۷۹، ح ۱۸۸۸.
[۱۹۸]. میزان الحکمة، ج ۱، ص ۴۹۰.
[۱۹۹]. مثنوی، دفتر دوم، بیت ۲۲۶۱.
[۲۰۰]. اعراف (۷)، آیه ۱۳۰؛ توبه (۹)، آیه ۱۲۶ و….
[۲۰۱]. مثنوی، دفتر سوم، ابیات ۱۱۴۰ – ۱۱۴۳.

[۲۰۲]. آل عمران (۳)، آیات ۱۷۹، ۱۳۸ و ۱۴۲.
[۲۰۳]. آل عمران (۳)، آیه ۱۵۴.
[۲۰۴]. مثنوی، دفتر اول، ابیات ۳۲۱۷ – ۳۲۱۹.
[۲۰۵]. هود (۱۱)، آیه ۷؛ کهف (۱۸)، آیه ۷؛ ملک (۶۷)، آیه ۲.
[۲۰۶]. میزان الحکمة، ج ۱، ص ۴۹۰.
[۲۰۷]. مثنوی، دفتر سوم، ابیات ۴۰۱۱ و ۴۰۱۲.
[۲۰۸]. میزان الحکمة، ج ۱، ص ۴۸۱، ح ۱۸۹۵.
[۲۰۹]. همان، ح ۱۸۹۷.
[۲۱۰]. مثنوی، دفتر سوم، بیت ۳۴۸.
[۲۱۱]. مثنوی، دفتر دوم، ابیات ۲۹۶۳ – ۲۹۶۷.
[۲۱۲]. انفال (۸)، آیه ۲۷ و ۲۸؛ تغابن (۶۴)، آیه ۱۴ و ۱۵.
[۲۱۳]. میزان الحکمة، ج ۱، ص ۴۸۷، ح ۱۹۲۸.
[۲۱۴]. همان، ص ۴۸۸، ح ۱۹۳۲.
[۲۱۵]. مثنوی، دفتر اول، ابیات ۳۱۶۵ – ۳۱۶۸.
[۲۱۶]. بقره (۲)، آیات ۳۵ – ۳۸؛ اعراف (۷)، آیات ۱۹ – ۲۵؛ طه (۲۰)، آیات ۱۱۵ – ۱۲۳.
[۲۱۷]. بقره (۲)، آیه ۱۲۴؛ صافات (۳۷)، آیات ۹۹ – ۱۱۳.
[۲۱۸]. انبیاء (۲۱)، آیه ۸۷ و ۸۸؛ صافات (۳۷)، آیه ۱۳۹ و ۱۴۸.
[۲۱۹]. انبیاء (۲۱)، آیه ۸۳ و ۸۴.
[۲۲۰]. حجر (۱۵)، آیات ۶ – ۸؛ اسراء (۱۷)، آیات ۹۰ – ۹۳؛ تکویر (۸۱)، آیات ۲۲ – ۲۵.
[۲۲۱]. عبدالله میر غنی، محمدصالح، الابتلاء، بخش دوّم.
[۲۲۲]. بقره (۲)، آیه ۲۱۴؛ آل عمران (۳)، آیه ۱۴۲؛ نساء (۴)، آیه ۹۵ و ۹۶.
[۲۲۳]. میزان الحکمة، ج ۱، ص ۴۸۵ و ۴۸۶.
[۲۲۴]. مثنوی، دفتر ششم، ابیات ۴۶۴۸ و ۴۶۴۹.
[۲۲۵]. شمس (۹۱)، آیه ۷ و ۸.
[۲۲۶]. یوسف (۱۲)، آیه ۱۸.
[۲۲۷]. همان، آیه ۵۳.
[۲۲۸]. قیامت (۷۵)، آیه ۲.
[۲۲۹]. فجر (۸۹)، آیه ۲۷ و۲۸.
[۲۳۰]. تفسیر موضوعی قرآن (صورت و سیرت انسان در قرآن)، ج ۱۳، صص ۹۴ – ۹۶.

  • منبع: هدانا برگرفته از پرسمان، خداشناسى / مؤلف محمدرضا كاشفى

حتما بخوانيد

ویژه نامه اعتقادات و پاسخ به شبهات

نظر شما درباره این مطلب:

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط سایت هدانا منتشر خواهد شد.

آدرس ایمیل شما به صورت عمومی نشان داده نخواهد شد.