وبگاه پاسخگویی به سوالات دینی هدانا

تاریخچه سیاه پوشی برای عزاداری

تاریخچه سیاه پوشی برای عزاداری

 

  آیا سیاه پوشى در میان ملل دیگر رایج است؟ آیا سیاه پوشى از سوى عباسیان یا اعراب پس از اسلام به ایران منتقل شده است و در تمدن ایران چنین چیزى وجود ندارد؟ 

 

 

یکم. سیاه پوشى، سنت منطقى بشر، در طول تاریخ بوده است؛ از ایران باستان گرفته تا یونان و اعراب جاهلیت.

 

 

 دوم. سیاه پوشى از سوى عباسیان یا اعراب پس از اسلام، به ایران منتقل نشده؛ بلکه از دیر باز این سلوک عملى و ظاهرى در فرهنگ و تمدن ملت ایران ریشه داشته است. توجه به نکات ذیل این دو مسأله را روشن مى کند:

 

 

۱. سابقه سیاه پوشى

 

شواهد فراوان تاریخى و ادبى، بیانگر این حقیقت است که بسیارى از ملل و اقوام جهان، از دیر زمان، در ایام عزا سیاه مى پوشیده اند. به دلیل مجال اندک به ذکر چند نمونه از ایران، یونان باستان و اعراب اشاره مى شود:

 الف. ایران باستان؛

 شواهد فراوانى در متون کهن ایرانى وجود دارد که سیاه پوشى را نشان ماتم و اندوه قلمداد کرده است. شاهنامه فردوسى – که بیانگر فرهنگ و تمدن کهن ایران است – پر است از مواردى که جامه سیاه را نمود عزا و غم تلقى کرده است.

 

در خصوص زمانى که رستم به دست برادرش شغاد، ناجوانمردانه کشته شد، فردوسى مى سراید:

 

 به یک سال در سیستان سوگ بود

 همه جامه هاشان، سیاه و کبود

 در عصر ساسانیان نیز، هنگامى که بهرام گور درگذشت ولیعهدش یزدگرد، چنین کرد:

چهل روز سوگ پدر داشت راه

 بپوشید لشگر کبود و سیاه

 

فریدون هم که از جهان درگذشت، نواده و جانشین وى چنین کرد:

 

منوچهر، یک هفته با درد بود

 دو چشمش پر از آب و رخ زرد بود

سپاهش همه کرده جامه سیاه

 توان گشته شاه و غریوان سپاه

و این سیاه پوشى تا هم اکنون در ایران رایج است.[۱۵۸]

 

ب . یونان باستان؛

در اساطیر یونان باستان، آمده است: زمانى که تیتس از قتل پاتروکلوس به دست هکتور، شدیدا اندوهگین شد؛ به نشانه عزا، سیاه ترین جامه هایش را پوشید.

 

 این امر نشانگر آن است که قدمت رسم سیاه پوشى در یونان، به عصر هومر بازمى گردد. در میان عبرانیان (یهودیان قدیم) نیز رسم آن بود که در عزاى بستگان خویش، سرها را مى تراشیدند و بر آن خاکستر مى پاشیدند و لباس شان در این گونه مواقع، سیاه رنگ یا نزدیک به آن بود.[۱۵۹]

 

بستانى در دائرة المعارف خود، رنگ سیاه را براى عزا در تمدن اروپاى قرن هاى اخیر، به عنوان مناسب ترین رنگ گزارش کرده، مى نویسد: طول دوران عزادارى – بر حسب درجه نزدیکى به مرده – از یک هفته تا یک سال طول مى کشد و بیوه زنان، دست کم تا یک سال عزا مى گیرند و در این مدت لباس هاى آنان سیاه رنگ و خالى از هرگونه نقش و نگار و زیورآلات است.[۱۶۰]

 

ج . اعراب؛ 

 

تاریخ، شعر، لغت و سیره نشان مى دهد که اعراب – از مصر و شامات گرفته تا عراق و حجاز – رنگ سیاه را رنگ عزا شناخته اند.

 

 زمخشرى (ادیب و مفسّر قرن ششم) مى نویسد: یکى از ادیبان گوید: راهبى سیاه پوش را دیدم و بدو گفتم: چرا سیاه پوشیده اى؟ گفت: عرب زمانى که کسى از آنها مى میرد، چه مى پوشد؟ گفتم سیاه مى پوشد، گفت من نیز در عزاى گناهان سیاه پوشیده ام.[۱۶۱]

 

در کتاب هاى تاریخى، گزارش شده است: که عرب، در مواقع مصیبت، جامه خویش به رنگ سیاه مى کرد[۱۶۲]. در عصر پیامبر پس از پایان جنگ بدر – که هفتاد تن از مشرکان و قریش به دست مسلمین به خاک هلاکت افتادند – زنان مکه در سوگ کشتگان خویش، جامه سیاه پوشیده اند.[۱۶۳]

 

این شواهد تاریخى و ادبى، نشان مى دهد که رنگ سیاه از دیر باز در میان بسیارى از ملل و اقوام نشان عزا و اندوه بوده است و این امر اختصاص به ایران یا دوران اسلام نداشته است؛ بلکه اعراب پیش از اسلام، ایرانیان و یونانیان باستان نیز به رسم عزا، جامه سیاه یا کبود مى پوشیده اند.[۱۶۴]

 

۲. سیاه پوشى در میان اهل بیت

 

 

گزارش هاى مستند بیانگر این حقیقت است که پیامبر اسلام و ائمه اطهار نیز مهر تأیید بر این سنت منطقى و رسم طبیعى گذاشته و خود در مقام عمل، در عزاى عزیزان خویش سیاه پوشیده اند.

 به روایت ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه، امام حسن در سوگ امیرمؤمنان على، جامه هاى سیاه بر تن کرد و با همین جامه به میان مردم آمد و براى آنان خطبه خواند.[۱۶۵]

بنابر حدیثى که اکثر محدثان آن را نقل کرده اند، امام باقر فرمودند: زنان

بنى هاشم در سوگ ابا عبد الله جامه سیاه بر تن کردند: «لما قتل الحسین بن على لبس نساء بنى هاشم السواد و المسوح و کن لاتشتکین من حر و لابرد و کان على بن الحسین یعمل لهن الطعام للمأتم[۱۶۶]؛ زمانى که امام حسین بن على به شهادت رسید، زنان بنى هاشم لباس هاى سیاه و جامه هاى خشن مویین پوشیدند و از گرما و سرما شکایت نمى کردند. [پدرم] على بن الحسین به علت [اشتغال آنان به] مراسم عزادارى، براى شان غذا درست مى کرد».

 

۳. فلسفه سپاه پوشى عباسیان

 

عباسیان، که در طول قیام، داعیه خون خواهى شهیدان اهل بیت را داشته اند و زمانى که به قدرت رسیدند، دولت خود را دولت آل محمد و ادامه خلافت على ابن ابى طالب قلمداد کردند و نخست وزیر خویش ابوسلمه خلال را وزیر آل محمد و سردار مشهورشان ابومسلم خراسانى را امین یا امیر آل محمد نامیدند.

 

 لباس سیاه در تداوم سیاه پوشى ماتم و اندوه فقدان عزّت پیامبر و مصایبى که بر اهل بیت رفته بود، انتخاب کردند؛[۱۶۷] نه آنکه آنان سیاه پوشى را در ایران و بلاد اسلامى، پایه گذارى کنند؛ زیرا سیاه پوشى در عزاى از دست رفتگان، منش طبیعى و رایج بود؛ خصوصاً سیاه پوشى در عزاى شهیدان اهل بیت.

 

 بنى عباس به بهانه خون خواهى شهیدان مظلوم کربلا و زید و یحیى، پرچم سیاه و سیاه پوشى را به عنوان ابراز و اعلام عزاى شهیداى اهل بیت برگزیدند و با این ترفند، دوستداران اهل بیت را به دور خود گردآوردند براى آن که این تبلیغ ظاهرى را در اذهان مردم زنده نگه دارند؛ پس از به قدرت رسیدن، در ظاهر سیاهى پرچم و لباس را شعار همیشگى خویش ساختند[۱۶۸].

 

به دلیل همین فریبندگى ظاهرى بود که امام صادق و دیگر ائمه به رنگ و لباس سیاه تعریضاتى داشتند؛ یعنى، مخالفت امام در این موارد، ناظر به سیاه پوشى رسمى و خاصى بود که از سوى بنى عباس تحمیل شده و نماد بستگى و اطاعت از حکومت جائرانه آنان بوده است؛ نه سیاه پوشى بر اهل عزا و ماتم بر سوگ از دست رفتگان و خصوصاً مصایب اهل بیت.[۱۶۹]

[۱۵۸]. نگا: معجم البلدان، حموى، ج ۳، ص ۴۵۲ و تاریخ گیلان و دیلمستان، ص ۲۲۳.
[۱۵۹]. دائرة المعارف، ج ۶، ص ۷۱۰ – ۷۲۲.
[۱۶۰]
[۱۶۱]. ربیع الابرار و نصوص الاخبار، ج ۳، ص ۷۴۷.
[۱۶۲]. اخبار الدولة العباسیة، ص ۲۴۷.
[۱۶۳]. السیرة النبویة، ج ۳، صص ۱۰ – ۱۱.
[۱۶۴]. نگا: تمدن اسلامى در قرن چهارم هجرى، ج ۲، ص ۱۲۷.
[۱۶۵]. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید، ج ۱۶، ص ۲۲.
[۱۶۶]. بحارالانوار، ج ۴۵، ص ۱۸۸ و وسائل الشیعه، ج ۲، ص ۸۹۰.
[۱۶۷]. شرح نهج البلاغه، ج ۷، ص ۱۷۲.
[۱۶۸]. اخبار الدولة العباسیة، صص ۲۳۰ـ-۲۳۲ و ۲۴۲.
[۱۶۹]. نگا: سیاهپوشى در سوگ ائمه نور، صص ۱۹۵ – ۲۰۰، ۱۲۹ـ۱۵۵، ۷۶ و ۷۷.

منبع: سایت هدانا برگرفته از پرسش ها و پاسخ ها «ویژه محرم»

 

حتما بخوانيد

 

ویژه نامه محرم و صفر

نظر مخاطبان درباره این مطلب:

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط سایت هدانا منتشر خواهد شد.

آدرس ایمیل شما به صورت عمومی نشان داده نخواهد شد.