وبگاه پاسخگویی به سوالات دینی هدانا

معرفی تفسیر بیضاوى «انوار التنزیل و اسرار التاویل»

تفسیر بیضاوى

پرسش : معرفی کتاب «تفسیر بیضاوی»

پاسخ اجمالی

تفسیر بیضاوى – که نام اصلى آن «انوار التنزیل و اسرار التاویل» است – یکى از مهم ترین منابع اهل سنت در زمینه تفسیرقرآن مى باشد و توسط ناصر الدین ابو سعید عبد الله بن عمر بن محمد بن على بیضاوى شیرازى شافعى (م۶۸۵ق) نوشته شده است. او این تفسیر را در تلخیص سه کتاب تفسیرى معتبر اهل سنت، یعنى «کشاف» زمخشرى، «مفاتیح الغیب» فخررازى، و «مفردات» راغب اصفهانى نوشته و علاوه بر خلاصه کردن این سه کتاب، نظرات خودش را نیز افزوده است. وى در برخى موارد، مطالب آن سه مفسر را ردّ و ابطال کرده و در برخى موارد پذیرفته است. بیضاوى از لحاظ گرایش فقهى بر مذهب شافعى و از نظر عقیدتى به مسلک اشعرى معتقد بود. و در کتاب تفسیرش هم بر ضد عقاید معتزله و هم در ردّ عقاید شیعه سخن گفته است. البته در برخى موارد با عقاید شیعه نیز همراهى کرده است. مثل معناى مولى که بر خلاف سایر علماى اهل سنت آن را به معناى متولى امور مسلمانان دانسته است.

پاسخ تفصیلی

تفسیر بیضاوى – که نام اصلى آن «انوار التنزیل و اسرار التاویل» است – یکى از مهم ترین منابع اهل سنتدر زمینه تفسیرقرآن مى باشد که توسط ناصر الدین ابو سعید عبد الله بن عمر بن محمد بن على بیضاوى شیرازى شافعى (م۶۸۵ق) نوشته شده است.

عقید و مذهب بیضاوى

بیضاوى از لحاظ گرایش فقهى بر مذهب شافعى و از نظر عقیدتى به مسلک اشعرى معتقد بود. و در کتاب تفسیرش هم بر ضد عقاید معتزله و هم در ردّ عقاید شیعه سخن گفته است. البته در برخى موارد با عقاید شیعهنیز همراهى کرده است. مثل معناى مولى که بر خلاف سایر علماى اهل سنتآن را به معناى متولى امور مسلمانان دانسته است.

انوار التنزیل تلخیص سه کتاب تفسیرى:
او این تفسیر را در تلخیص سه کتاب تفسیرى معتبر اهل سنت یعنى «کشاف» زمخشرى، «مفاتیح الغیب» فخررازى، و «مفردات» راغب اصفهانى نوشته و علاوه بر خلاصه کردن این سه کتاب، نظرات خودش را نیز افزوده است. وى در برخى موارد، مطالب آن سه مفسر را ردّ و ابطال کرده و در برخى موارد پذیرفته است.

بیضاوى در این کتاب به ابعاد ادبى آیات قرآنپرداخته و برخى از نظرات فقهى را در ذیل آیات احکام بیان کرده است. و در پایان هر سوره به فضیلت و ثواب قرائت آن سورهپرداخته است.

شرح، تلخیص و حاشیه  تفسیربیضاوی

عده اى از علماى اهل سنتبر این تفسیرشرح، تلخیص، و حاشیه نوشته اند. که برخى از آنها از این قرارند:
۱ـ حواشى عصام الدین اسفراینى (م۹۴۵ق)؛

۲ـ حواشى برهان الدین میمونى (م۱۰۷۹ق)؛

۳ـ حواشى احمدبن عبد الله قریمى(۸۷۹ق) که مصباح التعدیل فى کشف انوار التنزیل نام دارد؛

۴ـ حواشى شهاب الدین خفاجى(م۱۰۹۶ق) که عنایه القاضى و کفایه الراضى نام دارد؛

۵ـ حواشى قازآبادى (م۱۱۶۳ق) که تنویر البصائر نام دارد؛

۶ـ حواشى شمس الدین حسن بن محمد بن حمزهفنارى؛

۷ـ حواشى خلخالى (م۱۰۱۴ق)؛

۸ـ حواشى زکریا انصارى(م۹۲۴ق) که فتح الجلیل نام دارد؛

۹ـ حواشى سعدى چلپى (م۹۴۵ق)؛ ۱۰ـ

حواشى شمس الدین سیالکوتى (م۱۰۶۷ق)؛

۱۱ـ حواشى جلال الدین سیوطى(م۹۱۱ق)؛

۱۲ـ حواشى علائى شیرازى(م۹۴۵ق) که مصباح التعدیل نام دارد؛

۱۳ـ حواشى ابن الصائغ (م۱۰۶۶ق)؛

۱۴ـ حواشى ابن العابدین حنفى (م۱۲۵۲ق)؛

۱۵ـ حواشى محیى الدین بردعى (م۹۲۷ق)؛ و بسیارى از حواشى دیگر که به بیش از چهلشرح و حاشیه مى رسد. علاوه بر شروح و حواشى مزبور علماى بسیارى در خلاصه و تحریر تفسیربیضاوى کتاب هاى متعددى نوشته اند از جمله: ابن عماد شافعى مصرى (م۸۸۷ق)؛ کمال الدین محمّد ابن امام الکاملیه (م۸۷۴ق)؛ شمس الدین محمد شامى (م۹۴۲ق) که نویسنده کتاب تاریخى و رجالى سبط الهدى مى باشد؛ عبد الغنى نابلسى (م۱۱۴۳ق).
تفسیر بیضاوى در پنج مجلد در بیروت چاپ شده است.

پی نوشت:

۱ـ خیر الدین زرکلى، الأعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، چ ۸، ۱۹۸۹م، ج ۱، ص ۲۹، ص ۹۷، ۱۱۱؛ ج۲، ص ۲۱۷، ص ۲۳۵، ص ۲۵۵؛ ج۳، ص ۴۶، ص ۸۸، ص۳۴۴؛ ج۴، ص۱۱۰، ص۱۲۴؛ ج ۵، ص۱۱، ص ۳۰۴، ص۳۱۴؛ ج۶، ص ۴۲، ص۱۶۰؛ ج۷، ص۴۳، ص ۴۸، ص ۵۰، ص ۱۷۶.

۲ـ صالحى شامى سبل الهدى بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۷۱ و ۲۸۶؛ و ج۴، ص۲۵۵.

۳ـ حمد الله مستوفى، تاریخ برگزیده، تحقیق عبد الحسین نوایى، تهران، امیر کبیر، چ۳، ۱۳۶۴، ص۷۰۶.

۴ـ ابن کثیر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق، ج۱۳، ص۳۰۹.

۵ـ شمس الدین ذهبى، تاریخ الاسلام، تحقیق عمر عبد السلام تدمرى، بیروت، دارالکتاب العربى، چ۲، ۱۴۱۳ق، ج ۲۹، ص ۱۳۹.

۶ـ ابن عماد حنبلى، شذرات الذهب فى أخبار من ذهب، تحقیق الأرناؤوط، دمشق و بیروت، دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ق، ج ۸، ص۶۰۰.

۷ـ قلقشندى، صبح الأعشى فى صناعة الإنشاء، بیروت، دارالکتب العلمیة، بى تا، ج۱، ص۵۴.

۸ـ ابو سعید بیضاوى، انوار التنزیل و اسرار التنزیل، بیروت، دار احیاء التراث العربى، ۱۴۱۸ق، مقدمه محقق و ج۵، ص۱۸۷.

۹ـ علامه امینى، الغدیر، بیروت، دارالکتاب العربى، چ ۴، ۱۳۷۹ق، ج ۱، ص ۳۴۸ ج ۳، ص۱۰۰ و ۱۶۰.

🔗 لینک کوتاه

نظر شما درباره این مطلب:

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط سایت هدانا منتشر خواهد شد.

آدرس ایمیل شما به صورت عمومی نشان داده نخواهد شد.