سوره های مکی و مدنیReviewed by مهدي يوسف وند on Aug 25Rating: 3.0

سوره های مکی و مدنی

سوال: کدام از آیات قرآن مکی و مدنی است ؟ خیلی جالب بود فرقشان بدانیم و در تفسیر و اینها فرقی هم می کنند ؟

جواب:

تفاوت فضاي نزول سور مكي و مدني از منظر آيت الله جوادي آملي

حضرت آيت الله جوادي آملي

حضرت آيت الله جوادي آملي

قرآن كريم 114سوره دارد كه 85سوره آن پيش از هجرت در دوران سيزده ساله اقامت رسول اكرم‏ صلي الله عليه و آله و سلم در مكه و 29سوره آن پس از هجرت، در دوران ده ‏ساله اقامت آن حضرت در مدينه نازل شده است[1]. سوره‏ هاي مكّي فضاي نزول ويژه ‏اي دارد كه با فضاي نزول سور مدني متفاوت است و چون فضاي نزول هر سوره با محتواي آن سوره تأثير متقابل دارد، يكي از معيارهاي تشخيص مكّي يا مدني بودن هر سوره نيز بررسي محتواي آن سوره است.

يكي از معيارهاي تشخيص مكّي يا مدني بودن هر سوره نيز بررسي محتواي آن سوره است.

اكنون به بررسي تفاوتهاي اين دو فضا مي‏پردازيم:
1 ـ فضاي نزول سور مكي: اسلام به صورت پديده‏ اي فرهنگي ابتدا در مكه ظهور كرد و چون با استقبال توده مردم مواجه نشد و زمام امور نيز به دست سران شرك و معاندان اسلام بود، شمار مسلمانان بسيار كم بود و همين گروه اندك با تحمّل شكنجه‏ هاي توانفرسا و نثار و ايثار جان و مال، از آيين نوپاي توحيد دفاع و پاسداري مي‏ كردند. در دوران پيش از هجرت هيچ نام و نشاني از دولت و حكومت اسلامي نبود و صناديد قريش اسلام را در مرزهاي مكه و در احوال شخصي و خانوادگي محصور كرده بودند و از نشر آن نه تنها براي خارج از مرز مكه يا مسافران برون‏ مرزي كه وارد محدوده حَرَم مي‏ شدند، جلوگيري مي‏كردند، بلكه از پذيرش بوميهاي داخلي نيز مانع مي‏شدند.
در اين مقطع بر اثر دعوت به توحيد و نفي بت ‏پرستي تنها در فضاي مكه، ناآرامي قومي حاكم بود و چون پيام اسلام از مرز مكه يا حجاز فراتر نرفته بود، بحران بين‏ المللي وجود نداشت.
پديده نفاق در مكه مستور بود و بستر و زمينه چنداني براي ظهور و شيوع نداشت؛ زيرا مسلمانان در اقليّت و فاقد قدرت سياسي و نظامي يا توانمندي اقتصادي بودند و همه امور قانوني، اجرايي و قضايي به دست دشمنان اسلام بود و از اين رو سخني از جهاد با كافران نيز نبود.
در دوران مكه شرايط مساعد براي تشريع احكام دين به طور گسترده فراهم نبود و مناظره با اقليّتهاي ديني(يهود و نصارا) نيز جايگاهي نداشت؛ چنانكه مجال واسعي براي تهذيب و توفيق در تزكيه نفوس و تربيت ارواح نبود؛ زيرا همه كارهاي سران ستم بر محور قانونِ (وقَد أفْلَح اليومَ من استعلي)[2]، «الحقُ لمن غَلَبَ» و «انْصر أخاك ظالماً أو مظلوماً» دور مي‏زد.

2 ـ فضاي نزول سور مدني:

در دوران ده ساله مدينه فضاي ديگري حاكم بود؛ زيرا اوّلاً، استقبال بي ‏نظير مردم از دين حق زمينه گسترش سريع اسلام را فراهم ساخته بود.

ثانياً، دولت و حكومت اسلامي استقرار يافته بود.

ثالثاً، پيام دعوت توحيد نه تنها مرزهاي مكه، بلكه مرزهاي حجاز را درنورديده، به ساير ملّتها و اقليتهاي ديني رسيده بود و بر اثر آن، ناآرامي و بحران بين‏ المللي ايجاد شده بود، به گونه ‏اي كه هم يهوديان و مسيحيان و هم سران امپراتوريهاي ايران و روم از پيشرفت و نفوذ اسلام احساس خطر مي‏كردند.
رابعاً، بستر مناسبي براي تشريع صدها حكم از احكام عملي دين فراهم آمده بود.

خامساً، بر اثر اقتدار روزافزون حكومت اسلامي از يك سو و انزواي دشمنان از سوي ديگر، شرايط مناسبي براي ظهور و شيوع پديده نفاق فراهم شده بود.

سادساً، قدرت اسلام روز به روز افزونتر مي ‏شد و كافران و منافقان و اهل كتاب در تنگنا و فشار بودند و موفقيتها و پيروزيهاي پي‏ درپي مسلمانان، منافقان را از شكست نهضت نوپاي اسلامي نااميد كرده بود و اهل نفاق با كافران و يهوديان معاند روابط پنهاني داشتند.

سابعاً، يهوديان معاند نيز چنان از گسترش اسلام در نگراني و وحشت بودند كه لحظه‏ اي از كارشكني و اغوا و فريبِ مسلمانان نمي‏ آسودند.

ثامناً، جهاد با معاندانِ كارشكن براي اولين بار مطرح مي‏شد و هر روز زمينه مناسب تري براي دفاع از اسلام و دفع دشمنان آن فراهم مي‏گشت.

تاسعاً، بين پيامبر اكرم ‏صلي الله عليه و آله و سلم و علماي يهود و نصارا مناظره و حتي تحدّي و دعوت به مباهله انجام مي‏گرفت.
گسترش آوازه اسلام به حدّي بود كه پيروان آيينهاي ديگر را وامي‏داشت تا درباره اسلام تحقيق كنند و از اين رو هيئت هايي از دور و نزديك به مدينه مي‏ آمد و با پيامبر اكرم‏ صلي الله عليه و آله و سلم براي بحث آزاد و احتجاج معقول ملاقات مي‏كرد؛ چنانكه مسيحيان نجران با اعزام «وَفْد نجران» در صدد تحقيق از دين جديد برآمدند.

و عاشراً، در اواخر دورانِ استقرار حكومت اسلامي در مدينه بود كه نامه‏ ها و پيك ها از سوي رسول اكرم‏ صلي الله عليه و آله و سلم براي رهبران مذهبي و نيز سران غير مذهبي بلاد ديگر، مانند ايران و روم فرستاده مي‏شد.
گرچه در مكه نيز حادثه هجرت مسلمانان به حبشه رخ داد و سران شرك نيز مسلمانان را تا حبشه دنبال كردند تا آنان را دستگير كنند و آنان پيام اسلام را به نجاشي و به برخي از مردم حبشه رساندند و نجات يافتند، ليكن آنان پيك رسمي (مانند گروههايي كه در اواخر دوران مدينه به اكناف عالم اعزام مي‏شدند) به حساب نمي ‏آمدند؛ زيرا آواي پيام مكّه با استنصار همراه بود، ليكن ندا و هشدارِ پيام مدينه با تهديد به انتصار و انتقام مقرون بود. البته روح همه تهديدهاي الهي تحبيب است؛ چنانكه در توجيه جهاد روشن مي‏ شود.

آواي پيام مكّه با استنصار همراه بود، ليكن ندا و هشدارِ پيام مدينه با تهديد به انتصار و انتقام مقرون بود. البته روح همه تهديدهاي الهي تحبيب است؛ چنانكه در توجيه جهاد روشن مي‏ شود.

غرض آن‏كه، مدينه بستر مناسبي براي توانمند شدن دولت اسلامي و رشد فكري و معنوي مسلمانان بود؛ آنان نمازهاي يوميّه و نماز جمعه را به امامت شخص رسول اكرم‏ صلي الله عليه و آله و سلم بر پا مي‏داشتند و از خطابه ‏ها و مواعظ آن حضرت بهره ‏مند مي‏شدند.

حاصل اين كه، تشكيل دولت، صدور پيام دعوت اسلامي، درگيريهاي سياسي، مبارزات فرهنگي و اعتقادي، جنگهاي ابتدايي و دفاعي گوناگون، رشد و گسترش و مشهورشدن پديده نفاق، كارشكني‏ هاي يهود در برابر دعوت اسلامي و تشريع صدها حكم از احكام فقهي دين، همه در مدينه مطرح بود و در چنين فضايي، بخش وسيعي از سوره‏ هاي قرآن كريم نازل شد.

بنابراين، سرّ تفاوت اساسي مضامين سور مكّي و مدني قرآن كريم، اختلاف فضاي نزول آن است؛ بر اين اساس، مخاطبان سوره ‏هاي مكّي نوعاً مشركان هستند و محور اساسي محتواي اين سوره‏ها تبيين اصول سه‏گانه دين و دعوت به پذيرش آنها و نفي شرك و ابطال عبادت بتهاست، ولي مخاطبان سوره‏هاي مدني نوعا مؤمنان يا اهل كتاب يا منافقانند. از اين رو سخن از جهاد، مناظره با يهود و نصارا و كارشكني علني منافقان، تنها در سوره‏هاي مدني مطرح است و سوره‏هاي مزبور گذشته از اشتمال بر اصول اعتقادي، فروع فقهي و قوانين قضايي و حكومتي را دربر دارد.

……………..پانوشت:…………………………………  

تفسير تسنيم – ج 2 صفحه 43

[1] ـ البرهان في علوم القرآن، ج1، ص194.

[2] ـ سوره طه، آيه 64.

 


 سوره های مکی و مدنی

ردیفترتیب الفبایینام سورهشمار آیه‌هاترتیب نزولمکی/مدنی
۱۶۳فاتحه۷۵مکی
۲۱۶بقره۲۸۶۸۷مدنی
۳۱آل عمران۲۰۰۸۹مدنی
۴۱۰۴نساء۱۷۶۹۲مدنی
۵۸۴مائده۱۲۰۱۱۲مدنی
۶۱۲انعام۱۶۵۵۵مکی
۷۷اعراف۲۰۶۳۹مکی
۸۱۳انفال۷۵۸۸مدنی
۹۲۳توبه۱۲۹۱۱۳مدنی
۱۰۱۱۴یونس۱۰۹۵۱مکی
۱۱۱۱۰هود۱۲۳۵۲مکی
۱۲۱۱۳یوسف۱۱۱۵۳مکی
۱۳۳۷رعد۴۳۹۶مدنی
۱۴۲ابراهیم۵۲۷۲مکی
۱۵۳۰حِجر۹۹۵۴مکی
۱۶۱۰۳نحل۱۲۸۷۰مکی
۱۷۶اسراء۱۱۱۵۰مکی
۱۸۸۰کهف۱۱۰۶۹مکی
۱۹۹۰مریم۹۸۴۴مکی
۲۰۵۴طه۱۳۵۴۵مکی
۲۱۹انبیاء۱۱۲۷۳مکی
۲۲۲۹حج۷۸۱۰۳مدنی
۲۳۹۸مؤمنون۱۱۸۷۴مکی
۲۴۱۰۸نور۶۴۱۰۲مدنی
۲۵۶۷فرقان۷۷۴۲مکی
۲۶۴۵شعراء۲۲۷۴۷مکی
۲۷۱۰۶نمل۹۳۴۸مکی
۲۸۷۵قصص۸۸۴۹مکی
۲۹۶۰عنکبوت۶۹۸۵مکی
۳۰۳۸روم۶۰۸۴مکی
۳۱۸۲لقمان۳۴۵۷مکی
۳۲۴۳سجده۳۰۷۵مکی
۳۳۳احزاب۷۳۹۰مدنی
۳۴۴۲سبأ۵۴۵۸مکی
۳۵۶۴فاطر۴۵۴۳مکی
۳۶۱۱۲یس۸۳۴۱مکی
۳۷۴۹صافات۱۸۲۵۶مکی
۳۸۴۸ص۸۸۳۸مکی
۳۹۴۱زمر۷۵۵۹مکی
۴۰۶۲غافر۸۵۶۰مکی
۴۱۶۸فصّلت۵۴۶۱مکی
۴۲۴۷شوری۵۳۶۲مکی
۴۳۳۹زخرف۸۹۶۳مکی
۴۴۳۴دخان۵۹۶۴مکی
۴۵۲۵جاثیه۳۷۶۵مکی
۴۶۴احقاف۳۵۶۶مکی
۴۷۸۷محمد۳۸۹۵مدنی
۴۸۶۵فتح۲۹۱۱۱مدنی
۴۹۳۱حجرات۱۸۱۰۶مدنی
۵۰۷۱ق۴۵۳۴مکی
۵۱۳۵ذاریات۶۰۶۷مکی
۵۲۵۵طور۴۹۷۶مکی
۵۳۱۰۲نجم۶۲۲۳مکی
۵۴۷۷قمر۵۵۳۷مکی
۵۵۳۶الرحمن۷۸۹۷مدنی
۵۶۱۱۱واقعه۹۶۴۶مکی
۵۷۳۲حدید۲۹۹۴مدنی
۵۸۸۶مجادله۲۲۱۰۵مدنی
۵۹۳۳حشر۲۴۱۰۱مدنی
۶۰۹۶ممتحنه۱۳۹۱مدنی
۶۱۵۰صف۱۴۱۰۹مدنی
۶۲۲۶جمعه۱۱۱۱۰مدنی
۶۳۹۷منافقون۱۱۱۰۴مدنی
۶۴۲۰تغابن۱۸۱۰۸مدنی
۶۵۵۳طلاق۱۲۹۹مدنی
۶۶۱۹تحریم۱۲۱۰۷مدنی
۶۷۹۵مُلک۳۰۷۷مکی
۶۸۷۶قلم۵۲۲مکی
۶۹۲۸حاقه۵۲۷۸مکی
۷۰۹۴معارج۴۴۷۹مکی
۷۱۱۰۷نوح۲۸۷۱مکی
۷۲۲۷جن۲۸۴۰مکی
۷۳۹۱مزّمّل۲۰۳مکی
۷۴۸۸مدثر۵۶۴مکی
۷۵۷۸قیامه۴۰۳۱مکی
۷۶۱۰انسان۳۱۹۸مدنی
۷۷۸۹مرسلات۵۰۳۳مکی
۷۸۱۰۱نبأ۴۰۸۰مکی
۷۹۹۹نازعات۴۶۸۱مکی
۸۰۵۷عبس۴۲۲۴مکی
۸۱۲۲تکویر۲۹۷مکی
۸۲۱۴انفطار۱۹۸۲مکی
۸۳۹۳مطففین۳۶۸۶مکی
۸۴۱۱انشقاق۲۵۸۳مکی
۸۵۱۵بروج۲۲۲۷مکی
۸۶۵۲طارق۱۷۳۶مکی
۸۷۸اعلی۱۹۸مکی
۸۸۶۱غاشیه۲۶۶۸مکی
۸۹۶۶فجر۳۰۱۰مکی
۹۰۱۷بلد۲۰۳۵مکی
۹۱۴۶شمس۱۵۲۶مکی
۹۲۸۳لیل۲۱۹مکی
۹۳۵۱ضحی۱۱۱۱مکی
۹۴۴۴شرح۸۱۲مکی
۹۵۲۴تین۸۲۸مکی
۹۶۵۹علق۱۹۱مکی
۹۷۷۳قدر۵۲۵مکی
۹۸بینه۸۱۰۰مدنی
۹۹۴۰زلزله۸۹۳مدنی
۱۰۰۵۶عادیات۱۱۱۴مکی
۱۰۱۷۲قارعه۱۱۳۰مکی
۱۰۲۲۱تکاثر۸۱۶مکی
۱۰۳۵۸عصر۳۱۳مکی
۱۰۴۱۰۹همزه۹۳۲مکی
۱۰۵۷۰فیل۵۱۹مکی
۱۰۶۷۴قریش۴۲۹مکی
۱۰۷۸۵ماعون۷۱۷مکی
۱۰۸۸۱کوثر۳۱۵مکی
۱۰۹۷۹کافرون۶۱۸مکی
۱۱۰۱۰۵نصر۳۱۱۴مدنی
۱۱۱۹۲مسد۵۶مکی
۱۱۲۵اخلاص۴۲۲مکی
۱۱۳۶۹فلق۵۲۰مکی
۱۱۴۱۰۰ناس۶۲۱مکی
 مکه و مدینه محل نزول وحی آیات الهی بودند. از این رو شناخت آیات نازل شده در این دو مکان از مهم‌ترین دغدغه‌های مسلمانان قرون نخستین بوده و طبعاً تا به زمان ما -تا پشت سرنهادن فرازها و فرودهایی- ادامه داشته است. این که آیات و سوره‌های مکی و مدنی کدامند، چه معیارها و ملاک‌ها و سنجه‌هایی برای تمایز نهادن میان این دو دوره وجود دارد، ویژگی‌های آیات مکی و مدنی کدامها هستند و راه‌های راهیابی به آیات مکی و مدنی، کدامند؟ مهمترین موضوعات و مباحث «علم المکی و المدنی» [= شناخت مکی و مدنی] می باشند و تحصیل این مهم از شریفترین و پرفایده‌ترین علوم قرآنی است.[۱]

تعداد سوره های مکی و مدنی و موارد اختلافی

همگان گفته‌اند که تعداد سوره‌های مدنی ۲۰ سوره، موارد اختلافی ۱۲ سوره و بقیه سوره‌های مکی محسوب می‌شوند. سوره‌ های مدنی مورد پذیرش همه عبارتند از: بقره، مائده، نور، فتح، مجادله، جمعه، تحریم، آل عمران، انفال، احزاب، حجرات، حشر، منافقون، نصر، نساء، توبه،محمد، حدید، ممتحنه، طلاق. سوره‌های مورد اختلاف عبارتند از: فاتحه، صف، رعد، تغابن، رحمن، مطففین، قدر، بینه، زلزله، اخلاص، فلق،ناس. بر این اساس باقیمانده سوره‌های قرآنی که مکی محسوب می‌گردند تعداد ۸۲ سوره است.[۲]

معیارها و ملاکهای شناخت سوره‌های مکی و مدنی

در این باره علما به سه دسته تقسیم می‌شوند:

  1. معیار زمانی: برخی گفته‌اند هرآنچه پیش از هجرت نازل شده مکی و هرآنچه پس از هجرت نازل شده مدنی محسوب می‌گردد.
  2. معیار مکانی: برخی گفته‌اند هرآنچه در مکه نازل شده، مکی، و هرآنچه در مدینه نازل شده مدنی محسوب می‌گردد و هرآنچه در نواحی مجاور مکه نازل شده مکی و هرآنچه در نواحی مجاور مدینه نازل شده مدنی است.
  3. معیار مخاطب: برخی به «‌مخاطب وحی‌» توجه کرده و گفته‌اند هرآنچه که خطاب به اهل مکه نازل شده مکی، و هرآنچه که خطاب به اهل مدینه نازل شده مدنی است. ملاک تشخیص این خطاب این است که هرآنچه با خطاب «‌یا ایها الناس‌» نازل شده مکی و هرآنچه با خطاب «‌یا ایها الذین آمنوا‌» نازل شده مدنی است.

چنانکه بیشتر قرآن پژوهان معاصر گفته‌اند، بهترین و ضابطه‌مندترین این تقسیمات سه گانه، تقسیم نوع نخست است.[۳]

شیوه‌ها و راههای رسیدن به شناخت مکی و مدنی

  1. مهمترین راه شناخت، این آیات، سنت روایی پیامبر(ص)، ائمه اطهار(ع) و صحابه است. در این رابطه شناخت احادیث و روایات معتبر مطابق با علم درایة الحدیث، بسیار مهم و ضروری است.
  2. از آنجا که روش نخست [نقلی-روایی] بسنده نکرده است، پژوهشگران متوسل به روش قیاسی-اجتهادی [= اجتهادی-عقلی] شده‌اند. پژوهشگر در این رابطه بایستی به بررسی ویژگیهای آیات مکی و مدنی مورد پذیرش همه بپردازد، سپس در مورد آیات مورد اختلاف اجتهاد نماید و به قیاس آیات مذکور، آیات مورد اختلاف را نیز مکی یا مدنی بداند.[۴]

ضوابط نامگذاری مکی و مدنی

پاره‌ای از سوره‌ های قرآنی تمامی آیات آن مکی (مطابق معیار نخست از معیارهای سه گانه) و پاره‌ای از آنها تمامی آیاتشان مدنی هستند. اما در مواردی آغاز سوره در مکه و پایان یا اواسط آن در مدینه نازل شده، در این حالت تعداد غالب آیات در نظر گرفته می‌شود. البته برخی از پژوهشگران در این رابطه به آغاز سوره‌ها نظر داشته و بر این اساس به نامگذاری سوره‌های مکی و مدنی پرداخته‌اند.[۵]

ویژگیهای سوره های مکی و مدنی

ویژگی سوره‌های مکی

  1. سجده در این سوره‌ها وجود دارد؛
  2. هر سوره‌ای که در آن «‌کلّا‌» باشد، مکی است؛
  3. با حروف مقطعه/تهجی مانند الم، الر، طسم، حم، «‌ق »، و «‌ن‌» آغاز می‌شوند؛
  4. سوره‌های مکی کوتاه هستند؛
  5. آیات مکی بیشتر به توحید و پاکسازی جامعه از بت پرستی و شرک نظر دارند؛
  6. تشریع و قانونگذاری در این آیات بسیار اندک است؛
  7. در این آیات استناد به سرگذشت و قصص انبیاء فراوان است؛
  8. آیات این دوره دارای اعجاز و بلاغت خیره کننده‌ای هستند؛
  9. این آیات دارای خطابهای ویژه‌ای مانند «‌یا بنی آدم‌» و «‌یا ایها الناس‌» می‌باشد.[۶]

ویژگی سوره‌های مدنی

  1. فرایض و حدود درر این سوره‌ها آمده است؛
  2. سوره‌های مدنی طولانی هستند؛
  3. دارای آیات طولانی هستند؛
  4. بیان قوانین شهری، قضایی، اجتماعی ودولتی و قوانین جنگ و صلح مهمترین ویژگی آیات مدنی محسوب می‌گردد؛
  5. این آیات دارای خطاب «‌یا ایها الذین آمنوا‌» هستند؛
  6. در این آیات به تبیین عقاید فاسد اهل کتاب و دعوت آنها به اسلام پرداخته می‌شود؛
  7. بیان احوال و اقدامات منافقین و موضع مسلمانان و پیامبر(ص) در برابر آنها.

این ویژگیها به گونه قطعی و صددرصد نیست و برای هر کدام استثناهایی می‌توان یافت. مثلاً سوره بقره با اینکه به بیان قصه آدم می‌پردازد اما مکی نیست، در حالی که مطابق ضوابط بالا بایستی چنین باشد و سوره نصر با اینکه هم کل سوره و هم آیات آن کوتاه است و حال و هوای سوره‌های مکی را دارد، اما در مدینه نازل شده است.[۷]

فواید شناخت مکی و مدنی

  1. کمک به تفسیر قرآن: از آنجا که فهم ظرایف و اشارات آیات رابطه تنگاتنگی با مکان مربوطه دارد، شناخت آیات مکی و مدنی برای هر مفسری ضروری است؛
  2. شناخت ناسخ و منسوخ: از آنجا که شناخت ناسخ و منسوخ -که یکی از مناقشه انگیزترین و حساسترین علوم قرآنی است- محتاج شناخت آیات سابق [= پیشین] و آیات مسبوق [= پسین] است، شناخت آیات و سوره‌های مکی و مدنی، مقدمه ضروری شناخت ناسخ و منسوخ است؛
  3. شناخت سیر تکاملی تشریع و قانونگذاری؛
  4. آگاهی از چگونگی نزول قرآن و نیز کمک به شناخت اسباب نزول که خود از علوم قرآنی است؛
  5. رفع اختلافات مربوط به سیره پیامبر(ص).

از دیگر مباحث غیر عمده اما ضروری، شناخت آیاتی است که در مکه نازل شده‌اند اما حکم آنها در مدینه لازم الاجراست و بالعکس. نیز شناخت آیاتی که در سفر و یا در حضر نازل شده‌اند، آیاتی که در زمستان یا تابستان نازل شده‌اند، آیاتی که در شب یا در روز نازل شده‌اند، آیات مکی شبیه به مدنی و آیات مدنی شبیه به مکی، نیز از موضوعات و مباحث این علم محسوب می‌گردد.[۸]

پانویس

  1.  التنبیه علی فضائل علوم القرآن، نیشابوری، به نقل از الاتقان، ج۸/۱؛ به نقل فرزاد حاجی میرزایی، مدخل مکی و مدنی، در دانشنامه قرآن و…، ج۲، ص۲۱۴۵.
  2.  فرزاد حاجی میرزایی، مدخل مکی و مدنی، در دانشنامه قرآن و…، ج۲، ص۲۱۴۵.
  3.  همان…، ج۲، ص۲۱۴۵.
  4. همان ج۲، ص۲۱۴۵-۲۱۴۶.
  5. همان، ج۲، ص۲۱۴۶.
  6. همان، ج۲، ص۲۱۴۶.
  7. همان، ج۲، ص۲۱۴۶.
  8.  همان، ج۲، ص۲۱۴۶. **منبع مقاله دوم: دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج2، به کوشش بهاء الدین خرمشاهی، [برگرفته از ويكي شيعه].

لينك كوتاه مطلب: http://hadana.ir/?p=18233

*- ضمنا شما می توانید از اینجا مشترک خبرنامه سایت شوید و جدید ترین مطالب را دریافت کنید.

حتما بخوانید

*- ويژه نامه فرمايشات علامه جوادي آملي

فلسفه حقوق بشر از ديدگاه آيت الله جوادي آملي

چرا زنان نمي توانند مرجع تقليد شوند

سفارش پیامبر اسلام به مودت فی القربی

آيا مقام امامان با هم فرق مي كند



كليد: سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی سوره های مکی و مدنی  

این مطلب را به دوستان خود معرفی کنید:
افسرانفیس نماکلوب