وبگاه پاسخگویی به سوالات دینی هدانا

هشدار مرحوم امام خمینی نسبت به دو رویی و نفاق در ذیل حدیث امام صادق علیه السلام

نفاق و دورويى علاوه بر آنكه خود صفتى است بسيار قبيح و زشت كه انسان شرافتمند هيچگاه متصف به آن نيست و داراى اين صفت از جامعه انسانيت خارج، بلكه با هيچ حيوانى نيز شبيه نيست،

هشدار مرحوم امام خمینی نسبت به دو رویی و نفاق در ذیل حدیث امام صادق علیه السلام

امام خميني قدس سره
امام خميني قدس سره

بالسّند المتّصل إلى ثقه الإسلام محمّد بن يعقوب الكلينى، عن محمّد بن يحيى، عن أحمد بن محمّد بن عيسى، عن محمّد بن سنان، عن عون القلانسى، عن ابن أبي يعفور، عن أبي عبد اللّه، عليه السّلام، قال: من لقى‏ المسلمين‏ بوجهين‏ و لسانين، جاء يوم القيامة و له لسانان من نار.[۱]

ترجمه «حضرت صادق، سلام اللّه عليه، فرمود: «كسى كه ديدار كند مسلمانان را به دو رو و دو زبان، بيايد روز قيامت و حال اينكه از براى اوست دو زبان آتشى.» شرح معنى «دورويى» بين مسلمانان آن است كه انسان ظاهر حال و صورت ظاهرش را به آنها طورى نمايش دهد كه باطن قلب و سريره‏اش به خلاف اوست. مثلا در ظاهر نمايش دهد كه من از اهل مودّت و محبت شما هستم و با شما صميميت و خلوص دارم، و در باطن به خلاف آن باشد، و در نزد آنها معامله دوستى و محبت كند، و در غياب آنها غير آن باشد.

و معنى «دو زبانى» آن است كه با هر كس ملاقات كند از او تعريف كند و مدح نمايد يا اظهار دوستى و چاپلوسى كند، و در غياب او به تكذيب او و غيبتش قيام كند.

بنابراين تفسير، صفت اوّل نفاق عملى است، و صفت دوم نفاق قولى است. و شايد كه حديث شريف اشاره باشد به صفت زشت نفاق، و چون اين دو صفت از اظهر صفات و اخص خواص منافقان است، به ذكر آنها بالخصوص پرداخته. و نفاق يكى از رذايل نفسانيه و ملكات خبيثه است كه اين‏ها آثار آن است، و از براى آن‏

______________________________
(۱) اصول كافى، ج ۲، ص ۳۴۳، «كتاب ايمان و كفر»، باب ذى اللسانين»، حديث ۱.

شرح چهل حديث (اربعين حديث)، ص: ۱۵۶

درجات و مراتبى است. و ما ان شاء اللّه در ضمن چند فصل به ذكر مراتب و مفاسد آن و علاج آن به قدر مقدور مى‏پردازيم.

فصل در بيان مراتب نفاق است‏

بدان كه از براى نفاق و دورويى، مثل ساير اوصاف و ملكات خبيثه يا شريفه، درجات و مراتبى است در جانب شدت و ضعف. هر يك از اوصاف رذيله را كه انسان در صدد علاج آن برنيايد و پيروى از آن نمايد، رو به اشتداد گذارد. و مراتب شدت رذايل چون شدت فضايل غير متناهى است. انسان اگر نفس امّاره را به حال خود واگذار كند، به واسطه تمايل ذاتى آن به فساد و ناملايمات عاجله نفسانيه و مساعدت شيطان و وسواس خنّاس ميل به فساد كند، و رذايل آن در هر روز رو به اشتداد و زيادت گذارد تا آنجا رسد كه آن رذيله‏اى كه از آن پيروى كرده صورت جوهريه نفس و فصل اخير آن گردد و تمام مملكت ظاهر و باطن در حكم آن درآيد.

پس، اگر آن رذيله رذيله شيطانيه باشد، همچون نفاق و دورويى كه از خواص آن ملعون است- چنانچه قرآن شريف از آن خبر داده بقوله: و قاسمهما إنّي لكما لمن النّاصحين.[۲] «قسم خورد از براى حضرت آدم و حوّا، سلام اللّه عليهما، كه من از پند دهندگان شما هستم.» با آنكه به خلاف آن بود- مملكت تسليم شيطان شود، و صورت اخيره نفس و باطن ذات و جوهر آن صورت شيطان گردد، و صورت ظاهر آن نيز در آن دنيا ممكن است صورت شيطان باشد، گرچه در اين جا به صورت و شكل انسانى است.

پس، اگر انسان از اين صفت جلوگيرى نكند و نفس را سرخود كند، به اندك زمان چنان مهار گسيخته شود كه تمام همت و همش را مصروف اين رذيله كند، و با هر كس ملاقات كند با دورويى و دو زبانى ملاقات كند، و خلط و آميزش با كسى نكند جز آنكه آلوده باشد به كدورت دورنگى و نفاق، و جز منافع شخصى و خود خواهى و خود پرستى چيزى در نظرش نباشد، و صداقت و صميميت و همت و مردانگى را بكلى زير پا نهد و در تمام كارها و حركات و سكنات دورنگى را به كار برد، و از هيچ گونه فساد و قباحت و وقاحت پرهيز نكند. چنين شخصى از زمره‏

______________________________
(۱) (اعراف- ۲۱).

شرح چهل حديث (اربعين حديث)، ص: ۱۵۷

بشريت و انسانيت دور و با شياطين محشور است.

اين‏ها كه گفته شد به حسب مراتب شدت و ضعف در خود جوهر نفاق بود، و نيز به حسب متعلق فساد آن فرق دارد. زيرا كه گاهى نفاق كند در دين خدا، و گاهى در ملكات حسنه و فضايل اخلاق، و گاهى در اعمال صالحه و مناسك الهيه، و گاهى در امور عاديه و متعارفات عرفيه. و همين طور گاهى نفاق كند با رسول خدا، صلّى اللّه عليه و آله، و ائمه هدى، عليهم السلام، و گاهى با اوليا و علما و مؤمنين، و گاهى با مسلمانان و ساير بندگان خدا از ملل ديگر.

البته اين‏ها كه ذكر شد در زشتى و وقاحت و قباحت فرق دارند، گر چه تمام آنها در اصل خباثت و زشتى شركت دارند و شاخ و برگ يك شجره خبيثه هستند.

فصل‏

نفاق و دورويى علاوه بر آنكه خود صفتى است بسيار قبيح و زشت كه انسان شرافتمند هيچگاه متصف به آن نيست و داراى اين صفت از جامعه انسانيت خارج، بلكه با هيچ حيوانى نيز شبيه نيست، و مايه رسوايى و سرشكستگى در اين عالم پيش اقران و امثال است، ذلت و عذاب اليم در آخرت است، و به طورى كه در حديث شريف ذكر فرموده صورتش در آن عالم آن است كه انسان با دو زبان از آتش محشور گردد، و اسباب رسوايى او پيش خلق خدا و سرافكندگى او در محضر انبياء مرسلين و ملائكه مقربين گردد. و شدت عذابش نيز از اين روايت مستفاد شود، زيرا كه اگر جوهر بدن جوهر آتش شد، احساس شديدتر و الم بيشتر گردد. پناه مى‏برم به خدا از شدت آن.

و در حديث ديگر وارد است كه رسول خدا، صلّى اللّه عليه و آله، فرمود:

«مى‏آيد روز قيامت آدم دو رو، در صورتى كه يكى از دو زبانش از پشت سرش خارج شده و يكى از آنها از پيش رويش، و هر دو زبان آتش گرفته و تمام جسدش را آتش زده‏اند. پس از آن گفته شود اين است كسى كه در دنيا دورو بود و دو زبان بود، معروف شود به اين روز قيامت. [۱]» و مشمول آيه شريفه است كه مى‏فرمايد: وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّه بِه أَنْ يُوصَلَ و يُفْسِدُونَ فِى الأرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّارِ. [۴] سر منشأ بسيارى از مفاسد و مهالك است كه هر يك دنيا و آخرت انسان را

______________________________
[۱] عن زيد بن على، عن آبائه عن علىّ، عليهم السلام، قال قال رسول اللّه، صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: يجي‏ء يوم القيامة ذو الوجهين، دالعا لسانه في قفاه و آخر من قدّامه، يلتهبان نارا حتّى يلهبّا جسده. ثمّ يقال له: هذا الّذي كان في الدّنيا ذا وجهين و لسانين. يعرف بذلك يوم القيامة. ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص ۳۱۶، «عقاب من كان ذا وجهين و ذا لسانين».

[۲] «و آنچه را كه خدا فرمان به پيوند آن داده مى‏گسلند، و در زمين تباهى مى‏كنند، بر ايشان نفرين است و منزلگاه بد.» (رعد- ۲۵).

شرح چهل حديث (اربعين حديث)، ص: ۱۵۸

ممكن است به باد فنا دهد، از قبيل تفتين نمودن، كه به نصّ قرآن كريم از قتل نفس بزرگتر است [۱]، و مثل نميمه، كه حضرت باقر، عليه السلام، فرمايد: محرّمة الجنّة على القتّاتين المشّائين بالنّميمة.[۳] يعنى «حرام است بهشت بر سخن‏چينهايى كه كارشان آن باشد كه راه روند در نميمه و سخن چينى.»، و مثل غيبت، كه شديدتر است از زنا به فرموده پيغمبر[۴]، صلّى اللّه عليه و آله، و مثل ايذاء مؤمن و سبّ او و هتك ستر و كشف سرّ او، و غير اين‏ها كه هر يك از آنها براى هلاكت انسان سببى مستقل است.

و بدان كه داخل است در نفاق و دورويى كنايات و اشارات و غمز و لمزهايى كه بعضى نسبت به بعضى دارند، با آنكه در مقابل آنها اظهار دوستى و صميميت كنند.

و انسان بايد خيلى مواظبت از حال خود كند و در اطوار و اعمال خود دقيق شود كه مكايد نفس و دامهاى شيطان خيلى دقيق است و كمتر شخصى مى‏تواند از آن نجات پيدا كند. ممكن است انسان با يك اشاره در غير موقع يا يك كنايه بيجا از اهل دورويى و دو زبانى به شمار آيد. و شايد انسان تا آخر عمر مبتلاى به اين رذيله باشد و خود را صحيح و سالم و پاك و پاكيزه پندارد. پس، انسان بايد مثل طبيب دلسوز حاذقى و پرستار شفيق مطلعى از حالات نفس و اعمال و اطوار خود مواظبت كند، و هيچ گاه از مراقبت كوتاهى نكند و بداند كه هيچ مرضى از امراض قلبيه مستورتر نيست و در عين حال كشنده‏تر نيست، و هيچ پرستارى نبايد شفيقتر و دلسوزتر از انسان به خودش باشد.

[۱] اصول كافى، ج ۲، ص ۳۴۳،« كتاب ايمان و كفر»، باب ذى اللسانين»، حديث ۱.
[۲] ( اعراف- ۲۱).
[۳] و الفتنة أشدّ من القتل.( بقره- ۱۹۱).
[۴] يا أبا ذرّ، إيّاك و الغيبة فإنّ الغيبة أشدّ من الزّنا. قلت: يا رسول اللّه و لم ذاك بأبي أنت و أمّي؟ قال: لأنّ الرّجل يزني فيتوب إلى اللّه فيتوب اللّه عليه. و الغيبة لا تغفر حتّى يغفرها صاحبها.( اى أبا ذر، از غيبت بپرهيز. بدرستى كه غيبت بدتر از زناست. گفتم:« اى پيامبر خدا، پدر و مادرم به فدايت، از چه سبب چنين است». فرمود:« زيرا كه مردى كه زنا كرده بسا كه توبه نمايد، پس خداوند بر او ببخشايد، اما غيبت بخشيده نخواهد شد تا آن كس كه غيبت او را كرده‏اند از آن درگذرد.) بحار الانوار، ج ۷۴، ص ۸۹،« كتاب الروضة»،« باب مواعظ النبى صلّى اللّه عليه و آله و سلم».

فصل در علاج نفاق است‏

بدان كه علاج اين خطيئه بزرگ و نقص عظيم دو چيز است: يكى تفكر در مفاسدى كه مترتب بر اين رذيله است: چه در اين دنيا كه اگر انسان به اين صفت معرفى شد، از انظار مردم مى‏افتد و رسواى خاص و عام مى‏شود و بى‏آبرو پيش همه اقران و امثال مى‏گردد و از مجالس خود طردش كنند و از محافل انس بازماند، و از كسب كمالات و رسيدن به مقاصد بازماند. و انسان با شرف و وجدان بايد خود را از اين ننگ شرف سوز پاك كند كه گرفتار اين ذلتها و خواريها نگردد. و چه در عالم ديگر كه عالم كشف اسرار است، و هر چه را در اين عالم از نظر مردم پوشانيد در آن جا نتواند مستور كرد. و در آن جا مشوّه الخلقة با دو زبان از آتش محشور گردد و با

______________________________
[۱] اصول كافى، ج ۲، ص ۳۶۹، «كتاب ايمان و كفر»، «باب النّميمة»، حديث ۲.

______________________________
(۱) و الفتنة أشدّ من القتل. (بقره- ۱۹۱).

(۲) يا أبا ذرّ، إيّاك و الغيبة فإنّ الغيبة أشدّ من الزّنا. قلت: يا رسول اللّه و لم ذاك بأبي أنت و أمّي؟ قال: لأنّ الرّجل يزني فيتوب إلى اللّه فيتوب اللّه عليه. و الغيبة لا تغفر حتّى يغفرها صاحبها. (اى أبا ذر، از غيبت بپرهيز. بدرستى كه غيبت بدتر از زناست. گفتم: «اى پيامبر خدا، پدر و مادرم به فدايت، از چه سبب چنين است». فرمود: «زيرا كه مردى كه زنا كرده بسا كه توبه نمايد، پس خداوند بر او ببخشايد، اما غيبت بخشيده نخواهد شد تا آن كس كه غيبت او را كرده‏اند از آن درگذرد.) بحار الانوار، ج ۷۴، ص ۸۹، «كتاب الروضة»، «باب مواعظ النبى صلّى اللّه عليه و آله و سلم».

شرح چهل حديث (اربعين حديث)، ص: ۱۵۹

منافقان و شياطين معذب شود.

پس، انسان عاقل كه اين مفاسد را ديد و از براى اين خلق جز زشتى و پليدى نتيجه‏اى نديد، بر خود حتم و لازم كند كه اين صفت را از خود دور كند، و وارد شود در مرحله عمل كه طريقه ديگر علاج نفس است. و آن چنان است كه انسان مدتى با كمال دقت مواظبت كند از حركات و سكنات خود و كاملا مداقه در اعمال خويش كند، و بر خلاف خواهش و آرزوى نفس اقدام كند و مجاهده نمايد، و اعمال و اقوال خود را در ظاهر و باطن خوب كند و تظاهرات و تدليسات را عملا كنار گذارد، و از خداى متعال در خلال اين احوال توفيق طلب كند كه او را بر نفس امّاره و هواهاى آن مسلط كند و در اين اقدام و علاج با او همراهى فرمايد. خداوند تبارك و تعالى فضل و رحمتش بر بندگان بى پايان است، و هر كس به سوى او و اصلاح خود قدمى بردارد، با او مساعدت فرمايد و از او دستگيرى نمايد. و اگر چندى بدين حال باشد، اميد است كه نفس صفا پيدا كند و كدورت نفاق و دورويى از او زايل گردد و آيينه قلب و باطنش از اين رذيله پاك و پاكيزه گردد و مورد الطاف حق و رحمت ولىّ النعمه حقيقى گردد، زيرا كه مبرهن است و به تجربه نيز پيوسته است كه نفس تا در اين عالم است از اعمال و افعال صادره از خود منفعل مى‏گردد، چه اعمال صالحه و چه فاسده، در هر يك از اعمال در نفس اثرى حاصل شود: اگر عمل نيكو و صالح است، اثر نورانى كمالى، و اگر به خلاف آن است، اثر ظلمانى ناقص در آن حاصل شود تا يكسره قلب يا نورانى شود يا ظلمانى و منسلك در سلك سعدا شود يا اشقيا. پس، تا در اين دار عمل و منزل زراعت هستيم، با اختيار خود مى‏توانيم قلب را به سعادت يا شقاوت كشانيم و رهين اعمال و افعال خود هستيم. فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شراً يَرَهُ. [۱]

فصل در بيان بعض اقسام نفاق است‏

بدان اى عزيز، كه يكى از مراتب نفاق و دورويى و دو زبانى نفاق با خداوند متعال و دورويى كردن با مالك الملوك و ولىّ النعم است، كه ما در اين عالم مبتلاى به آن هستيم و از آن غافليم، و پرده‏هاى ضخيم جهل و نادانى و حجابهاى ظلمانى‏

______________________________
[۱] «پس هر آنكه به سنگينى دانه‏اى خرد كار نيكى انجام دهد آن را خواهد ديد. و هر آنكه به سنگينى دانه‏اى خردكار بدى انجام دهد آن را خواهد ديد.» (زلزال- ۷ و ۸).

شرح چهل حديث (اربعين حديث)، ص: ۱۶۰

خود خواهى و حب دنيا و نفس به طورى آن را به ما مستور كرده كه بعيد است تا پس از كشف سراير و رفع حجب و كوچ كردن از عالم طبيعت و رخت بستن از دار غرور و نشئه غفلت انگيز تنبّه بر آن پيدا كنيم. اكنون به خواب غفلت فرو رفته و سكر طبيعت و مستى هواى و هوس ما را گرفته و تمام زشتيها و اخلاق و اعمال و اطوار فاسده را در نظر ما خوب و زيبا جلوه مى‏دهد. يك وقت هم كه از خواب بيدار شويم و از اين مستى و سرگرمى به خود آييم، كار از دست رفته و در زمره منافقان و دو رو دوزبانان محشور شده با دو زبان از آتش يا دو صورت مشوّه زشت محشور شويم، و هر چه فرياد كنيم: ربّ ارجعون [۱]، كلّا جواب آيد.

و اين دو رويى چنان است كه من و تو در تمام مدت عمر اظهار كلمه توحيد و دعوى اسلام و ايمان، بلكه محبت و محبوبيت، مى‏كنيم، هر كدام هر قدر اشتها داريم دعوى مى‏كنيم، اگر از عامه خلق و عوام هستيم، دعوى اسلام و ايمان يا زهد و خلوص كنيم و اگر از اهل علم و فقاهت هستيم دعوى كمال اخلاص و ولايت و خلافت رسول كنيم، و متشبث مى‏شويم به قول منقول از رسول اكرم، صلّى اللّه عليه و آله: اللّهمّ ارحم خلفائي [۲] و قول صاحب الامر، روحى له الفداء: إنّهم حجّتي [۳]، و ساير اقوال منقوله از ائمه هدى، سلام اللّه عليهم، در شأن علما و فقها. و اگر از اهل علوم عقليه هستيم، دعوى ايمان حقيقى برهانى و خود را صاحب علم اليقين و عين اليقين و حق اليقين دانيم و ديگر مردم را ناقص العلم و الايمان شماريم، و آيات قرآنى و احاديث شريفه را در شأن خود فروخوانيم. و اگر از اهل عرفان و تصوفيم، دعوى معارف و جذبه و محبت و فناء في اللّه و بقاء باللّه و ولايت امر، و هر چه از اين مقوله الفاظ جالب در نظر آيد مى‏نماييم. و همين طور هر طايفه‏اى از ما به زبان قال و ظهور حال دعوى مرتبه‏اى از براى خود كند و نمايش حقيقتى از حقايق رايجه را دهد. پس، اگر اين ظاهر با باطن موافق شد و اين علن با سرّ مطابق افتاد و در اين دعوى صادق و مصدّق بود، هنيئا له و لأرباب النعيم نعيمهم [۴]. و الا اگر مثل نويسنده روسياه زشت مشوه الخلقه باشد، بداند كه از زمره منافقان و در سلك دو رويان و دو زبانان است، و به علاج خود قيام كند و تا فرصت از دست نرفته براى حال بدبختى خود و روز ذلت و ظلمت خود فكرى نمايد.

اى عزيز مدعى اسلام، در حديث شريف كافى از حضرت رسول، صلّى اللّه عليه و آله، منقول است: المسلم من سلم المسلمون من يده و لسانه.[۱] «مسلمان‏

______________________________
[۱] «پروردگارا، مرا باز گردان.» (مؤمنون- ۹۹).

[۲] در دعاى پيامبر (ص) است: «بار الها، جانشينان مرا مورد رحمت خويش قرار ده.» وسائل الشيعة، ج ۱۸، ص ۱۰۰، «كتاب القضاء»، باب ۱۱.

[۳] در توقيع مبارك از صاحب الامر (عج) است: … و أمّا الحوادث الواقعة، فارجعوا فيها إلى رواة حديثنا، فإنّهم حجّتى عليكم، و أنا حجّة اللّه عليهم. (و اما در پيشامدهايى كه روى مى‏دهند به راويان حديث ما رجوع كنيد، زيرا اينان حجت من بر شما هستند و من حجت خدا بر ايشان هستم.) وسائل الشيعة، ج ۱۸، ص ۱۰۱، «كتاب القضاء»، ابواب صفات قاضى، باب ۱۱، حديث ۹.

[۴] «بر او و دارندگان نعمت نعمتشان گوارا باد.»

______________________________
(۱) اصول كافى، ج ۲، ص ۲۳۵، «كتاب ايمان و كفر»، «باب المؤمن و علاماته و صفاته»، حديث ۱۹.

شرح چهل حديث (اربعين حديث)، ص: ۱۶۱

كسى است كه مسلمانان سالم باشند از دست و زبان او.» چه شده است كه من و تو به هر اندازه كه قدرت داشته باشيم و دستمان برسد آزار زير دستان را روا مى‏داريم و از ايذا و ظلم به آنها مضايقه نداريم، و اگر با دست نتوانستيم آزارشان كنيم، با تيغ زبان در حضور آنها، و گر نه در غياب اشتغال به كشف اسرار و هتك استار آنها پيدا مى‏كنيم و به تهمت و غيبتشان مى‏پردازيم. پس، ما كه مسلمانان از دست و زبانمان سالم نيستند، دعوى اسلاميتمان مخالف با حقيقت و قلبمان مخالف با علنمان است، پس در زمره منافقان و دورويانيم.

اى مدعى ايمان و خضوع قلب، در بارگاه ذو الجلال اگر تو به كلمه توحيد ايمان دارى و قلبت يكى پرست و يكى طلب است و الوهيت را جز براى ذات خداى تعالى ثابت ندانى، اگر قلبت موافق با ظاهرت است و باطنت موافق با دعويت است، چه شده است كه براى اهل دنيا اين قدر قلبت خاضع است؟ چرا پرستش آنها را مى‏كنى؟ جز اين است كه آنها را مؤثر در اين عالم مى‏دانى و اراده آنها را نافذ وزر و زور را مؤثر مى‏دانى؟ چيزى را كه كار كن در اين عالم نمى‏دانى اراده حق تعالى است. پيش تمام اسباب ظاهرى خاضعى، و از مؤثر حقيقى و مسبب جميع اسباب غافل- با همه حال دعوى ايمان به كلمه توحيد مى‏كنى! پس، تو نيز از زمره مؤمنان خارج و در سلك منافقان و دو زبانان محشورى.

و اى مدعى زهد و اخلاص، اگر تو مخلص هستى و براى خدا و دار كرامت او زهد از مشتهيات دنيا مى‏كنى، چه شده است كه از مدح و ثناى مردم، كه فلان اهل صلاح و سداد است، اين قدر خوشحال مى‏شوى و در دل غنج و دلال مى‏كنى، و براى همنشينى با اهل دنيا و زخارف آن جان مى‏دهى، و از فقرا و مساكين فرار مى‏كنى؟ پس، بدان كه اين زهد و اخلاص حقيقى نيست. زهد از دنيا براى دنياست، و قلبت خالص از براى حق نيست، و در دعواى خود كاذبى و از دورويان و منافقانى.

و اى مدّعى ولايت از جانب ولىّ اللّه و خلافت از جانب رسول اللّه، صلّى اللّه عليه و آله، اگر مطابق حديث شريف احتجاج هستى (صائنا لنفسه، حافظا لدينه، مخالفا على هواه، مطيعا لأمر مولاه.) [۱] و اگر برگ شاخه ولايت و رسالتى و مايل به دنيا نيستى، و مايل به قرب سلاطين و اشراف و منزجر از مجالست با فقرا نيستى، اسمت مطابق با مسمّى و از حجج الهيه در بين مردم هستى، و الا در زمره علماء سوء و در زمره منافقان، و از طوايف ديگر كه ذكر شد حالت بدتر و عملت زشت‏تر و

______________________________
[۱] « [هر كس از فقيهان كه‏] خود نگهدار، نگاهبان دين خود، مخالف هواى نفس، فرمانبر مولاى خويش باشد [مردم مى‏توانند از او تقليد كنند].» (احتجاج، ج ۲، ص ۴۵۸، «باب احتجاجات امام حسن عسكرى (ع)»

شرح چهل حديث (اربعين حديث)، ص: ۱۶۲

روزگارت تباهتر است، زيرا كه حجت بر علما تمامتر است.

و اى مدعى حكمت الهى و علم به حقايق و مبدأ و معاد، اگر عالم به حقايق و ربط اسباب و مسبباتى، و اگر راستى عالم به صور برزخيه و احوال بهشت و دوزخى، بايد آرام نداشته باشى و تمام اوقات خود را صرف تعمير عالم باقى نمايى و از اين عالم و مشتهيات آن فرار كنى. تو مى‏دانى كه چه مصيبتها در پيش است و چه ظلمتها و عذابهاى طاقت‏فرسايى در جلو است، پس چرا از حجاب الفاظ و مفاهيم قدمى بيرون نگذاشتى و ادله و براهين حكميه در دلت به قدر بال مگسى تأثير نكرده؟

پس با اين حال بدان كه از زمره مؤمنين و حكما خارج و در صف منافقان محشورى.

و واى به حال كسى كه صرف عمر و همت در علوم ما بعد الطبيعه كرده و سكر طبيعت نگذاشت لا اقل يكى از حقايق در قلب او وارد شود.

اى مدعى معرفت و جذبه و سلوك و محبت و فنا، تو اگر براستى اهل اللّه و از اصحاب قلوب و اهل سابقه حسنايى، هنيئا لك! ولى اين قدر شطحيات [۱] و تلوينات [۲] و دعويهاى جزاف، كه از حب نفس و وسوسه شيطان كشف مى‏كند، مخالف با محبت و جذبه است: إنّ أوليائى تحت قبابي لا يعرفهم غيري. [۳] تو اگر از اولياى حق و محبين و مجذوبينى، خداوند مى‏داند، به مردم اين قدر اظهار مقام و مرتبت مكن، و اين قدر قلوب ضعيفه بندگان خدا را از خالق خود به مخلوق متوجه مكن و خانه خدا را غصب مكن. بدان كه اين بندگان خدا عزيزند و قلوب آنها پر قيمت است، بايد صرف محبت خدا شود، اين قدر با خانه خدا بازى مكن و به ناموس او دست درازى مكن: فإنّ للبيت ربّا. [۴] پس اگر در دعوى خود صادق نيستى، در زمره دورويان و اهل نفاقى. بگذرم، و بيش از اين طول كلام سزاوار من روسياه نيست.

اى نفس لئيم نويسنده كه اظهار مى‏كنى بايد فكرى براى روز سياه كرد و از اين بدبختى بايد خود را نجات داد، اگر راست مى‏گويى و قلبت با زبانت همراه است و سرّ و علنت موافق است، چرا اين قدر غافلى و قلبت سياه و شهوات نفسانيه بر تو غالب است و هيچ در فكر سفر پر خطر مرگ نيستى. عمرت گذشت و دست از هوى و هوس برنداشتى، عمرى را در شهوت و غفلت و شقاوت گذراندى. عن‏قريب اجل مى‏رسد و پايبند و گرفتار اعمال و اخلاق زشت و ناهنجار خودى. تو خود واعظ غير متعظى و در زمره منافقان و دورويانى، و بيم آن است كه اگر به اين حال بگذرى، با دو زبان از آتش و دو صورت از آتش محشور شوى.

______________________________
[۱] صاحب تاج العروس مى‏نويسد: «كلمه «شطحات» در ميان متصوفه مشهور شده و در اصطلاح آنان عبارت است از سخنانى كه در حال بيخودى و غلبه شهود حق از آنان صادر مى‏شود به طورى كه در آن هنگام جز حق نبينند.» تاج العروس، (چاپ مصر)، ج ۲، ص ۱۷۲ و صاحب دستور العلماء گويد «شطح» سخنى است كه در حال مستى و غلبه سلطان حقيقت گفته شود. و آن كلماتى است كه از آنها بوى هيجان و بيهوده گويى به مشام رسد و ظاهر آن مخالف علم و خارج از حد معروف باشد.» دستور العلماء، ج ۲، ص ۲۱۴.

امام (س) در كتاب مصباح الهداية در منشاء «شطح» نظر دقيقى ارائه نموده‏اند. ايشان مى‏فرمايند:

و الشطحيات كلّها من نقصان السالك و السلوك. (شطحيات جملگى از كوتاهى سالك و سلوك است.) مصباح الهداية، ص ۲۰۷.

[۲] «تلوين» يعنى تلون عبد در احوال خود، يعنى از حالى به حالى گشتن. ابو القاسم قشيرى گويد: تلوين صفت ارباب احوال است، و تمكين صفت اهل حقايق. پس ما دام كه عبد در طريق است صاحب تلوين باشد.» فرهنگ اصطلاحات و تعبيرات عرفانى، ص ۲۵۷. عبد الرّزاق كاشانى در اصطلاحات گويد: «تلوين دگرگونى احوال عبد است. و اين نزد بيشتر افراد مقام ناقص و پيش ما كاملترين مقامات است. و حال عبد در اين مقام حال كلام خداوند است كه كلّ يوم هو في شأن.» شيخ محى الدين نيز همين سخن را در اصطلاحات صوفيه دارد.

ولى امام (س) تلوين را نقص شمرده است نه كمال.

[۳] همانا اولياى من زير قبّه‏هاى منند، جز من كسى آنان را نمى‏شناسد. اسرار الشريعه و اطوار الطريقة و انوار الحقيقه، ص ۱۹۷، مصباح الهدايه و مفتاح الكفاية، ص ۳۸۷، مرصاد العباد، ص ۱۲۷.

[۴] «همانا اين خانه صاحبى دارد.» سخن عبد المطلب در جواب ابرهه كه براى تخريب خانه كعبه آمده بود.

بحار الانوار، ج ۱۵، ص ۱۳۱، ۱۳۶ «تاريخ نبيّنا»، باب ۱، حديث ۷۰، ۷۱. سيره ابن هشام، ج ۱، ص ۶۵.

شرح چهل حديث (اربعين حديث)، ص: ۱۶۳

خداوندا، ما را از اين خواب طولانى بيدار كن، و از مستى و بيخودى هشيار فرما، و دل ما را به نور ايمان صفا بده، و به حال ما ترحم فرما، ما مرد اين ميدان نيستيم، تو خود ما را دستگيرى نما و از چنگال شيطان و هواى نفس نجات بده. بحقّ أوليائك محمّد و آله الطّاهرين، صلوات اللّه عليهم اجمعين.

شرح چهل حديث (اربعين حديث)، ص: ۱۶۷

[۱] اصول كافى، ج ۲، ص ۲۳۵،« كتاب ايمان و كفر»،« باب المؤمن و علاماته و صفاته»، حديث ۱۹.

منبع: سایت هدانا برگرفته از چهل حدیث امام خمینی ره.

🔗 لینک کوتاه
درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
۰ (۰ رای)

نظر شما درباره این مطلب:

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط سایت هدانا منتشر خواهد شد.

آدرس ایمیل شما به صورت عمومی نشان داده نخواهد شد.