وبگاه پاسخگویی به سوالات دینی هدانا

نقش دین در سلامت جسم و روان

از نظر روانشناختى دين كاركردها و ثمرات بسيارى براى انسان دارد. در ميان دانش‏هاى جديد هيچ يك مانند روانشناختى نقاب از رازهاى شگفت دين و ديندارى برنكشيده و لزوم اجتناب‏ناپذير آن را به طور ملموس روشن نساخته است. پاره‏اى از كاركردهاى دين و دين ورزى در اين عرصه عبارتند از:

نقش دین در سلامت جسم و روان

 

آيا ايمان دينى در بهداشت روانى و ناراحتى هاى روحى و روانى آدمى مؤثر است يا خير؟ توضيح دهيد.

 

از نظر روانشناختى دين كاركردها و ثمرات بسيارى براى انسان دارد. در ميان دانش‏هاى جديد هيچ يك مانند روانشناختى نقاب از رازهاى شگفت دين و ديندارى برنكشيده و لزوم اجتناب‏ناپذير آن را به طور ملموس روشن نساخته است. پاره‏اى از كاركردهاى دين و دين ورزى در اين عرصه عبارتند از:

 

۱ معنا بخشيدن به حيات (۱۳)

 

از مهم‏ترين كاركردهاى اساسى دين تبيين معناى زندگى است. هر انسانى از خود مى ‏پرسد كه اين زندگى براى چيست؟ درد و رنج و مرگ و ميرها چه معنا دارد؟ و در مجموع آيا جهان ارزش زيستن دارد يا نه؟ يافتن پاسخى صحيح در برابر اين پرسش‏هاى بنيادين زندگى ‏ساز است و ناكامى در برابر آن زندگى سوز. دين با تبيين جاودانگى، حكمت و هدفمندى هستى و جهت گيرى رو به خير و كمال و تعالى آن، در پرتو تدبير خداوند حكيم و رحمان و رحيم، خرد پذيرترين و دلپسندترين معنا از حيات انسان و جهان را به دست مى‏دهد. كارل يوستاويونگ (۱۴) در اهميت اين مسأله مى‏ نويسد:» در ميان همه بيمارانى كه در نيمه دوم حياتم با آنها مواجه بوده ‏ام، يكى هم نبوده كه مشكلش در آخرين وهله، چيزى جز مشكل يافتن يك نگرش نسبت به حيات باشد. با اطمينان مى‏توان گفت كه همه آنان از آن رو احساس بيمارى مى‏كرده‏اند كه چيزى را كه اديان زنده هر عصر، به پيروان خود، عرضه مى‏دارند، از دست داده‏اند و هيچ يك از آنان قبل از يافتن بينش دينى خود، شفاى واقعى نيافته است «. (۱۵)

 

ويكتور فرانكل (۱۶) نيز قدرت دين را عقيده به» اَبَر معنى «(۱۷) مى‏داند، يعنى دين بهترين معنى براى زندگى كردن است. (۱۸)

برخى از جامعه شناسان نيز برآنند كه گوهر دين واكنش در برابر تهديد به بى‏معنايى در زندگى بشر و تلاش در جهت نگريستن به جهان به مثابه حقيقى معنادار است. (۱۹)

پاره‏ اى از بروندادهاى روانشناختى تفسير دينى حيات عبارت است از:

۱. ۱ احساس خوش بينى و رضايت

۱. ۲ مطبوع سازى زندگى در مجموعه هستى

۱. ۳ ايجاد اميدوارى

۱. ۴ مسئوليت پذيرى

۱. ۵ نشاط و حركت

آموزه ‏هاى دينى نگرش فرد به نظام هستى و قوانين آن را خوشبيانه مى ‏سازد. (۲۰)

از نظر استاد مطهرى فرد باايمان در كشف هستى هم چون شهروند كشورى است كه قوانين و تشكيلات و نظامات آن را صحيح و عادلانه مى‏داند و به حسن نيت كارگزاران آن ايمان دارد. لاجرم:

اولاً، زندگى براى او مطبوع و دلپذير مى‏شود.

ثانياً، زمينه ‏هاى ترقى و تعالى را براى خود و ديگران فراهم مى‏بيند و روح» اميدوارى «در او پديد مى‏ آيد.

ثالثاً، اگر چيزى موجب عقب ماندگى او شود آن را جز كم كارى و بى تجربگى و مسئوليت گريزى خود و امثال خود نمى‏داند. او همچنين پاره‏اى از رنج‏ها و دشوارى‏ها را زمينه ترقى و تكامل خود مى‏داند. اين انديشه به طور طبيعى شخص را به غيرت مى‏آورد و با» خوش بينى «و» اميدوارى «به حركت و جنبش در جهت اصلاح خود وا مى‏دارد و از دشوارى‏ها استقبال مى‏كند. در مقابل فرد بى ‏ايمان شهروندى رامى ماند كه قوانين، تشكيلات و كارگزاران كشورش را فاسد مى‏داند و از قبول آنها هم چاره‏اى ندارد. درون چنين فردى انباشته از عقده‏ها و كنيه‏ها است. او هرگز به فكر اصلاح خود نمى‏افتد، از جهان لذت نمى‏برد و هستى براى او زندانى هولناك است كه يا بايد از چنگ آن بگريزد و يا با رنج و سختى آن را تحمل كند. زبان حال او در جهان اين است كه:

در كف شير نر خونخواره‏اى

غير تسليم و رضا كو چاره‏اى

از اين رو قرآن مجيد مى‏فرمايد:» وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِى فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَهً ضَنْكاً «(۲۱).

با توجه به آنچه گذشت مى‏توان تاثير معناى دينى حيات بر روان و كنش فرد را به شكل زير ترسيم كرد:

معناى دينى حيات- خوش بينى- مطبوع سازى زندگى- اميدوارى- مسؤوليت پذيرى- جنبش و حركت اصلاحى

۲ بهداشت، سلامت و آرامش روان

يكى از نيازهاى مهم انسان سلامت و آرامش روان است. در دنياى كنونى عليرغم پيشرفت‏هاى خيره‏كننده علمى و تكنولوژيكى بشر روز به روز اضطراب، دلهره، افسردگى و ناآرامى بيش از پيش بر انسان چيره شده و حاجت به آرامش روحى و روانى بيشتر احساس مى‏شود. نقش دين در سلامت و آرامش روان از جهات مختلفى حايز اهميت است. در اين باره تحقيقات انجام شده توسط روان شناسان قابل توجه است:

الف. ديندارى و تحمل فشارهاى روانى

تحقيقات انجام شده نشان مى‏دهد انگاره‏هاى دينى نقش مؤثرى در تسكين آلام روحى، كاهش اضطراب و تحمل فشارهاى روانى دارند و افراد مذهبى از ناراحتى روانى بسيار كمترى رنج مى‏برند. (۲۲)

ب. ديندارى و افسردگى

براساس تحقيقات بين دين و افسردگى است، استرس و اضطراب نسبت معكوس وجود دارد. (۲۳) اين مسأله در عصر حاضر مورد توجه بسيارى از روانشناسان و انديشمندان است.

ويلر (۲۴) بر آن است كه فرد مذهبى از طريق اعتقادات دينى بر مشكلات چيره مى‏شود و از طريق اعمال مذهبى و شركت در مراسم دينى به شبكه وسيع حمايت‏هاى اجتماعى متصل مى‏شود. ميدور (۲۵) نيز اظهار مى‏دارد كه وابستگى دينى چون بديل ديگر متغيرهاى مؤثر بر سلامت روان مانند وضعيت اقتصادى و حمايت‏هاى اجتماعى عمل مى‏كند و منجر به كاهش شيوع افسردگى مى‏شود. (۲۶)

ج. بررسى‏ها گواه بر آن است كه بين ديندارى و بزهكارى رابطه منفى وجود دارد و رفتارهاى مذهبى مى‏تواند بين اين دو تمايز افكند. (۲۷)

د. ديندارى و كاهش مصرف الكل و مواد مخدر

براساس تحقيقات انجام شده توسط ادلف (۲۸)، اسمارت، (۲۹) اوتار، (۳۰) ديويدز، (۳۱) افراد مذهبى از مواد مخدر استفاده نمى‏كنند و يا بسيار كم مصرف مى‏كنند. از نظر لوچ (۳۲) و هيوز (۳۳) به ويژه در ميان عناصر مذهبى اصولگرايان كمتر از همه به مواد مخدر گرايش دارند و هر اندازه ايمان دينى فرد قوى‏تر باشد احتمال استفاده از مواد مخدر و الكل در او كمتر يا مساوى با صفر است. (۳۴)

ه. دين‏دارى و خودكشى و خودسوزى

تحقيقات نشان مى‏دهد خودكشى دركسانى كه در مراسم دينى شركت مى‏كنند نسبتى بسيار كمتر از ديگران دارد. كامستاك (۳۵) و پاتريچ (۳۶) دريك بررسى نشان دادند احتمال خودكشى در افرادى كه به عبادتگاه‏ها نمى‏روند چهار برابر بيش از شركت‏كنندگان در محافل دينى است. (۳۷) هم پژوهش‏ها نشان مى‏دهد يكى از علل مهم خودسوزى ضعيف بودن اعتقادات مذهبى بوده است.

يك بررسى كه در كشور اردن توسط داراكه (۱۹۹۲) (۳۸) انجام شده است نشان مى‏دهد كه تعداد خودكشى در ماه رمضان در مقايسه با ماههاى ديگر سال كاهش قابل توجهى را نشان مى‏دهد. (۳۹)

و. ديندارى، رضايت از ازدواج و كاهش طلاق

براساس مطالعات انجام شده مذهب مهم‏ترين عامل پاى‏بندى به خانواده، رضايت از ازدواج (۴۰) و كاهش طلاق است و اين مسأله عامل مهمى در بهداشت روانى خانواده‏ها به شمار مى‏رود. تحقيقات نشان داده است مردانى كه همسرانشان را طلاق داده و يا از آنها جدا شده‏اند ده برابر پيش از ديگران در معرض ابتلا به بيمارى‏هاى روانى هستند. (۴۱)

۳ سازگارسازى جهان درون و برون كاهش رنج ها

بهره ديگرى كه از تفسير دينى حيات بر مى‏خيزد» ايجاد سازگارى بين جهان درون و برون «و لاجرم كاهش رنج‏ها و ناراحتى‏ها است.

بدون شك در مواردى بين خواسته‏ها و تمايلات انسان و آنچه در جهان خارج وجود دارد تفاوت‏هايى مشاهده مى‏شود. گاه اين تفاوت‏ها به گونه‏اى است كه شرايط خارجى براى انسان رنج آفرين و ملال‏انگيز است. اين تفاوت‏ها مى‏تواند به گونه‏هاى مختلف باشد مثل:

۱ تفاوت بين خواسته‏هاى ما و نظام تكوين، مانند: شرور و آفاتى چون مرگ و ميرها، سيل، زلزله، نقض عضو، بيمارى و…

۲ بين تمايلات ما و واقعيات اجتماعى مثل: حاكميت نظام استبدادى و…

از طرف ديگر در مواردى واقعيات خارجى به سهولت و در شرايطى كه ما در آن قرار داريم تغييرپذير است در چنين وضعيتى انسان‏ها به طور معمول در جهت تغيير جهان خارج به سود تمايلات خود مى‏كوشند اما گاه جهان خارج اصلا تغيير پذيرنيست، يا در شرايط مورد نظر شخص دگرگون نمى‏شود و يا تغيير آن مستلزم هزينه‏هايى تحمل‏ناپذير و نامعقول است. در اين موارد بهترين راه سازگارسازى درون با خارج است و دين نيرومندترين عامل آشتى دهنده اين دو جهان است. دين با تفسيرى كه از جهان و ناملايمات و رنج‏هاى آدمى در آن مى‏دهد، نه تنها ناسازگارى آن دو را از ميان بر مى‏دارد بلكه با دادن نقش عبادى به تحمل دشوارى‏ها و اين كه بزرگ‏ترين اولياى الهى چشنده تلخ‏ترين رنجهايند شيرين‏ترين رابطه را بين آن دو ايجاد مى‏كند به طورى كه انسان مؤمن مى‏گويد:» زير شمشير غمش رقص كنان بايد رفت «، از همين رو» اليسون «بهترين راه مقابله با مشكلات تغييرناپذير را مقابله مذهبى مى‏داند. (۴۲)

اين كه حضرت اباعبدالله الحسين) ع (در سرزمين سوزان كربلاء و ديدن آن همه رنج و مصيبت و زخم‏هاى بسيار بر جان و توان خويش فرمود:» رضا الله رضانا اهل البيت «و زينب كبرى پس از تحمل آن همه دشوارى طاقت فرسا مى‏فرمايد:» ما رأينا الا الجميل «عالى‏ترين نمايش شكوه ايمان در سازگارى جهان درون و برون و شيرين نمودن رنج و سختى در جهت مقاصد و اهداف بلند الهى و انسانى است. بدين ترتيب نه تنها رنج انسان كاهش مى‏يابد، بلكه در مواردى شيرين و دلپذير مى‏شود و اين جز در سايه دين و ايمان دينى امكان‏پذير نيست.

۴ هدف بخشى و ايده‏ال پرورى

يكى از مهم‏ترين كاركردهاى دين ارائه ايده‏آل و آرمان مطلوب است. ايده‏آل اصل يا موضوعى است كه مورد گرايش انسان قرار گيرد و هدف تلاش‏ها و كوشش‏هاى او باشد. ايده‏آل موجب شكل‏گيرى نوع انتخاب آدمى است. شخص به طور آگاهانه يا ناخودآگاه همه پديده‏ها را با آن مى‏سنجد و ارزشداورى مى‏كند. ايده آل از مختصات زندگى بشرى و از عناصر اساسى آن است. انسان زمانى مى‏تواند از يك زندگى حقيقى برخوردار باشد كه آگاهانه براى خود ايده آل و آرمان انتخاب كند. انسان‏ها در طول تاريخ ايده‏آل‏هايى چون رفاه، ثروت، شهرت، مقام، عشق، زيبايى، دانش و… انتخاب كرده‏اند ليكن بهترين ايده آل آن است كه داراى شرايط زير باشد:

۴. ۱ منطقى باشد.

۴. ۲ قابل وصول باشد.

۴. ۳ تمايلات سودجويانه و خودخواهانه و من طبيعى آدمى را كنترل كند.

۴. ۴ در انسان چنان كششى ايجاد كند كه از درون به سوى هدف اعلاى حيات حركت كند.

چنين آرمانى تنها از دين حق و معناى دينى حيات بر مى‏خيزد. (۴۳)

۵ پاسخ به احساس تنهايى

يكى از رنج‏هاى بشر كه در جهان صنعتى و پيدايش كلان شهرها به شدت رو به تزايد نهاده است مساله احساس تنهايى است. منظور از احساس تنهايى در اين جا تنهايى فيزيكى يعنى جدايى از ديگران نيست بلكه گونه‏هاى ديگرى هم چون ناتوانى ديگران در پاسخ‏دهى به برخى از نيازهاى انسان، عدم درك ديگران از شخص و يا سرگرمى ديگران به كار خود و جستجوى منافع خويش و عدم توجه عميق، جدى، خيرخواهانه و ديگر خواهانه در جهت تأمين خواسته‏ها و نيازهاى شخص است. (۴۴)

به عبارت ديگر انسان در اين دنيا خود را در ميان انبوه مردمانى مى‏يابد كه همواره در بند خودخواهى‏هاى خويشند و حتى اگر اعمالى به ظاهر نيك و مفيد به حال ديگرى انجام مى‏دهند عمدتاً آميخته به انواع درخواست‏ها، گرايش‏ها و خودخواهى‏ هاى ظاهر و پنهان است و كسى صد در صد به خاطر» من «كارى براى» من «انجام نمى‏دهد. اما در نگرش دينى انسان هيچ‏گاه تنها نيست. خدا همواره با اوست» وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ «(۴۵) نسبت به انسان رؤوف و مهربان است» أَنَّ اللَّهَ بالناس له رَؤُفٌ رَحِيمٌ «(۴۶) نيازهاى انسان را مى‏داند، در رفع آنها تواناست، به يارى انسان مى‏شتابد و دعاى او را اجابت مى‏كند، و در اين جهت هيچ خواسته، نياز و تقاضايى ندارد.» ما أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ ما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ. إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّهِ الْمَتِينُ «(۴۷)» من‏] در برابر نعمت آفرينش و هدايت [از آنان روزى نمى‏جويم و نمى‏خواهم كه مرا طعامى بخشند، همانا خداوند بسيار روزى دهنده و داراى قدرت متين و استوار است «.

۶ تقويت قدرت كنترل غرايز

از جمله خطراتى كه همواره جامعه بشرى را مورد تهديد قرار داده و در عصرقدرت و تكنولوژى خطراتى صد افزون براى بشريت به بار آورده لجام گسيختگى غرايز، خودخواهى‏ها و تمايلات سركش نفسانى است. اين پديده شوم نه تنها از جانب علم و دانش و فلسفه‏هاى بشرى مهارشدنى نيست، بلكه اربابان قدرت و دانش را نيز به اسارت خود در آورده و علم و تكنولوژى را نيز در اين جهت، استخدام كرده است.

مولوى رومى در اين باره مى‏گويد:

اى شهان كشتيم ما خصم برون

مانده خصمى زان بتر اندر درون

كشتن آن كار عقل و هوش نيست

شير باطن سخره خرگوش نيست

قدرتى خواهم ز حق دريا شكاف

تا به ناخن بركنم اين كوه قاف

آن عامل نيرومندى كه انسان را از اسارت هواهاى نفسانى آزاد ساخته و قدرت رويارويى با طغيان‏هاى زندگى سوز نفس اماره را مى‏بخشد، ايمان استوار دينى است.

داستايوفسكى مى‏گويد:» اگر خدا) دين (نباشد همه چيز مباح است «. (۴۸) يعنى غير از خداباورى و ايمان مذهبى هيچ عامل ديگرى توان بازدارندگى از اعمال ضداخلاقى، بيمارى بى عدالتى، تجاوز و فساد و تباهى و رام كردن نفس اماره و سركش آدمى را ندارد. (۴۹)

۷ ديگر كاركردها

افزون بر آنچه گذشت كاركردهاى روان شناختى، (۵۰) فراروانشناختى، (۵۱) روان تنى (۵۲) و جسمانى ديگرى براى دين ذكرشده كه به ذكر عناوين آنها بسنده نموده و خواننده عزيز ر ابه مطالعه و جستجوى بيشتر در اين زمينه فرا مى‏خوانيم:

۱ بهداشت و سلامت جسمانى، طول عمر، پايدارى در فعاليت‏هاى فيزيكى، تقويت سيستم ايمنى و دفاعى بدن، تسريع در بهبودى و كوتاه كردن دوران درمان (۵۳).

۲ ايجاد خضوع، تعبد و تسليم در جهانى آكنده از سرگردانى و تعارضات فكرى. (۵۴)

۳ عشق و محبت، پاسخ به غرايز فرامادى بشر و ايجاد لذت‏هاى فراجسمانى، (۵۵) تصفيه غم‏ها و جذب شادى‏ها. (۵۶)

۴ كاهش اضطراب، ترس‏ها و وحشت‏ها به ويژه ترس از مرگ. (۵۷)

۵ افزايش قدرت كنترل و مديريت ذهن) سايكو سايبرنيتك ((۵۸) و تصويرسازى ذهنى. (۵۹)

۶ هويت بخشى، انسجام و تعادل شخصيت، (۶۰) رهايش از آشفتگى و هماهنگ‏سازى افكار و احساسات. (۶۱)

۷ اميدبخشى، شجاعت آفرينى و افزايش قدرت پايدارى در برابر دشمنان و زورمندان. (۶۲)

۸ بهداشت و سلامت روح و حقيقت برين وجود آدمى. (۶۳)

۹ ايجاد وقار و سنگينى و دورى از جلفى و سبكى. (۶۴)

۱۰ كاهش عمليات جنسى. (۶۵)

۱ ( Interpertive Experience.

۲ ( quasi-sensory Experience.

۳ ( Relevatory Experience.

۴ ( Regenerative Experience.

۵ ( Numinaus Experience.

۶ ( Mystical.

۷) جهت آگاهى بيشتر بنگريد: شاكرين، حميد رضا، براهين اثبات خدا، در نقدى بر شبهات جان هاسپرز، فصل دوم) برهان تجربه دينى (، تهران، مؤسسه فرهنگى دانش و انديشه معاصر، چاپ اول، ۸

۱۳۸۵) تفاوت‏هاى ديگرى نيز در اين باره ذكر شده است. جهت آگاهى بيشتر بنگريد: همان.

۹) جهت آگاهى بيشتر بنگريد: محمدتقى فعالى‏تجربه دينى و مكاشفه عرفانى، ص ۲۱۸- ۲۳۰، تهران: مؤسسه فرهنگى دانش و انديشه معاصر، چاپ اول، ۱۰

۱۳۷۹) مسأله كاركردهاى دين در عرصه دانش را در پرسش؟؟؟/////؟؟؟ پى مى‏گيريم.

۱۱) شهيد مطهرى، يادداشتها، ج ۴، ص ۱۲

۲۰۰) همو، مجموعه آثار، ج ۳، ص ۳۳۶، تهران، قم: صدرا، چاپ دهم، ۱۳

۱۳۸۲) اين مسأله اساساً مقوله‏اى معرفتى است، از اين رو در بحث از كاركردهاى معرفتى دين تحت عنوان» پاسخ به پرسش‏هاى بنيادين «بررسى شد، ليكن به لحاظ كاركردهاى مهم روانشناختى آن در اينجا نيز به آن اشاره مى‏شود.

۱۴ ( karl Gustave Jung.

۱۵) پيتر آلستون، ملتون بيكر، محمد لگنهاوزن، دين و چشم اندازهاى نو، ترجمه غلامحسين توكلى، ص ۱۶۳، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى قم، بوستان كتاب قم، ۶۱

. ۶۷۳۱ ( Victor Frunkle.

۱۷ ( Superlogo.

۱۸) جهت آگاهى بيشتر بنگريد: مجموعه مقالات اولين همايش نقش دين در بهداشت روان، ص ۱۶۴- ۱۶۷، قم، نويد اسلام، چاپ اول، ۱۹

۱۳۷۷) ملكم هميلتون، جامعه‏شناسى دين، ترجمه محسن ثلاثى، ص ۱۷۹، تهران، تبيان، چاپ اول، ۲۰

۱۳۷۷) خوش‏بينى داراى گونه‏هاى مختلف مثبت و منفى است. جهت آگاهى بيشتر بنگريد:

۲۱) طه (۲۰)، آيه ۲۲

. ۴۲۱ ( see linden thal j.j , meyers , T.K , Pepper M.P., Stern M.S.0741 Mental stutus and.Religious.Beharon.Journal for the scietific study of Religion , 341-See

. ۴۴۱ also:Stark , R.( 1741 ) Psyclopa thology andReli:gious Commitment Review of Religious Resaearch , , 21 561-see

۶۷۱ also:Cgrtner.J.Larson , D , B.Allen G.Religious Commitments and mental Health:A Review Of the Empirical literature , Jornal:Rsychology and theology.

۴۱. ۶. ۶۲ نيز بنگريد: اسلام و بهداشت روان، ج ۲، ص ۲۴۵، قم، معارف، چاپ اول، ۳۲

. ۲۸۳۱ ( see:pressman.P.Lyons , J.S., Larsin , D.B.and.Starnin , J.J ) 0991 ) Religious belief , Depression , and Ambulation Stutus in eldery woman with Broken Hips.American Journd Psychatiry , 741-857-24

. ۶۶۷ ( Willer.

۲۵ ( Meador.

۲۶) جهت آگاهى بيشتر بنگريد:

الف. دكتراحمدعلى نوربالا، شواهد پژوهشى در رابطه بين وابستگى مذهبى و افسردگى) مقاله (اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات، ج ۱، ص ۱۷- ۲۰ قم، معارف، چاپ اول،

۱۳۸۲ ب. دكتر قربانعلى اسداللهى، رابطه اعتقادات مذهبى در درمان بيمارى‏هاى افسردگى) مقاله (نقش دين در بهداشت روان) مجموعه مقالات‏ص ۴۱- ۴۷، قم، نويد اسلام، چاپ اول، ۷۲

. ۷۷۳۱ ( see:Gartner , J.Larson , D.B., Allen , G.) 1991 ).Religious commitments and mental Health:A Review of the Empirical Literature , Joural Psychology and Theology , 6 , 91-28

. ۶۲ ( Adlof.

۲۹ ( Smart.

۳۰ ( Autar.

۳۱ ( Dauids.

۳۲ ( Loch.

۳۳ ( Hughes.

۳۴ ( Adal , E , M.Smart , R.G ) 5841 ) Drug use and Rse and Religious affiliation , Feelings , British journal of Addiction.

نيز بنگريد: اسلام و بهداشت روان مجموعه مقالات (ج ۲، ص ۲۳، قم، معارف، چاپ اول، ۵۳

. ۲۸۳۱ ( Comstock.

۳۶ ( Partridge.

۳۷ ( Comstock , G.r Partidge , K.B.) 2741 ) Church Ahendance and Health.Tournal of Chronic Disease.38

. ۲۷۶.۵۶۶.۵۲ ( Darakeh.

نيز بنگريد: اسلام و بهداشت روان، ج ۱، ص ۲۳۷- ۳۹

۲۴۳) دكتر محمد قهرمانى و…، بررسى تأثير روزه دارى بر وضعيت سلامت روانى) مقاله (نقش دين در بهداشت روان، ج ۱، ص ۲۴۴، قم، معارف، چاپ اول، ۰۴

. ۲۸۳۱ ( see Glenn N.D.Weaver.C.N ) 7891 ) Multivariate , Multisurvey study Of Marriage , 762 , 04-see

۲۸۲ also:Sporawski.M.j , Houghson M.J.( 7891 ) preceriptons for Happy marriage Adjustment and Satisfaction of Couples married so or more yearly , family coordinator , , 72 , 123 14

۳۲۷) بنگريد:

الف. دكتر باقر غبارى بناب، مطالعاتى در قلمرو مشترك دين و روان‏شناسى) مقاله (، ص ۱۰۰، حوزه و دانشگاه) فصلنامه (، شماره ۲۹، زمستان

۸۰ ب. دكتر محمد قهرمانى، و… بررسى تأثير روزه دارى بر وضعيت سلامت روانى) مقاله (، دين و بهداشت روان، ج ۱، ص ۲۴۴، قم، معارف، چاپ اول، ۴۲

۱۳۸۲) بنگريد: دكتر على نقى فقيهى، بهداشت و سلامت روان در آيينه علم و دين، ص ۸۵، قم، حيات سبز، ۱۳۸۴، چاپ اول.

۴۳) جهت آگاهى بيشتر در اين زمينه بنگريد: دكتر عبدالله نصرى، فلسفه آفرينش، ص ۴۹- ۷۳، قم، معارف، چاپ اول، ۴۴

۱۳۸۲) بنگريد: جوادى آملى، انتظار بشر از دين، ص ۴۶ و ۴۷، قم، اسراء، چاپ اول، ۴۵

۱۳۸۰) حديد (۵۷)، آيه ۴۶

۴) بقره (۲)، آيه ۱۴۳ حج (۲۲)، آيه ۴۷

۶۵) ذاريات (۵۱)، آيه ۵۶- ۴۸

۵۸) مطهرى، تعليم و تربيت در اسلام، تهران و قم: صدرا، ۴۹

۱۳۶۸) بنگريد:

الف. همو، حكمت‏ها و اندرزها، ص

۳ ب. همو، امدادها و غيبى در زندگى بشر، ص ۰۵

. ۶۸ ( Psyehologic.

۵۱ ( Parapsychologic.

۵۲ ( Psy chosomcetic.

۵۳) بنگريد:

الف. اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات اولين همايش بين المللى» نقش دين دربهداشت روان «، ج ۱، ص ۲۸ و ۱۸۷- ۱۵۳، قم، معارف، چاپ اول،

۱۳۸۲ ب. همان، ج ۲، ص

۲۷ ج. پت كورى، بازگشت به دعا در آستانه هزاره سوم، ترجمه عزيزالله صوفى سياوش.

۵۴) بنگريد:

الف. ويليام جيمز، دين و روان، ترجمه مهدى قائنى و…

ب. شهيد مطهرى، يادداشت‏ها، ج ۴، ص ۱۹۶، قم و تهران، صدرا، چاپ دوم، ۵۵

۱۳۸۲) بنگريد:

الف. همان، ص ۱۵۸ و

۱۵۹ ب. همان، ج ۷، ص ۱۵-

۱۹ ج. همو، امدادهاى غيبى در زندگى بشر، ص ۳۹، قم: صدرا، چاپ هفتم، ۵۶

۱۳۷۴) مجموعه مقالات اولين همايش دين در بهداشت روان، ص ۱۶۷، قم، نويد اسلام، چاپ اول، ۵۷

۱۳۷۷) بنگريد: شهيد مطهرى، يادداشتها، ج ۴، ص ۸۵

. ۲۲۱ ( Psychocyberentic.

۵۹) اسلام و بهداشت روان) مجموعه مقالات (، ج ۱، ص ۱۷۷- ۶۰

۱۶۱) بنگريد: مجموعه مقالات اولين همايش نقش دين در بهداشت روان، ص ۱۶۵، قم، نويد اسلام، چاپ اول، ۶۱

۱۳۷۷) شهيد مطهرى، حكمت‏ها و اندرزها، ص ۶۲

۴۷) همو، يادداشتها، ج ۴، ص ۱۲۳ و ۱۵۸- ۶۳

۱۵۹) همان، ص ۶۴

۱۵۴) بنگريد:

الف. ويليام جيمز، دين و ران، ترجمه مهدى قائنى.

ب. شهيد مطهرى، همان، ص ۶۵

۱۶۹) مجموعه مقالات اولين همايش نقش دين در بهداشت روان، ص

۱۶۷ شما براى رسيدن به مطلوب خود مى توانيد از منابع و كتب زير استفاده فرماييد:

– مجموعه مقالات همايش بين المللى نقش دين در بهداشت روان در سال ۱۳۷۸ در دانشگاه ايران

– مجموعه مقالات همايش دين و نقش آن در بيمارى هاى روحى و روانى

– نقش نماز در نيازهاى روانى، شهيد صدر، ترجمه: اشتهاردى

– گفتارهاى معنوى، شهيد مطهرى

– روان شناسى دين

– روان شناسى معنويت

– دين و بهداشت روان

– بهداشت روان از ديدگاه دين، حسينى

– قرآن و روان شناسى، دكتر محمد عثمان نجاتى، ترجمه عباس عرب

– اصول بهداشت روانى، سيد ابوالقاسم حسينى /پرسمان

🔗 لینک کوتاه
درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
۰ (۰ رای)

نظر شما درباره این مطلب:

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط سایت هدانا منتشر خواهد شد.

آدرس ایمیل شما به صورت عمومی نشان داده نخواهد شد.