وبگاه پاسخگویی به سوالات دینی هدانا

آیا پیامبر در غدیر خلافت امام علی را بعد از عثمان اعلام کردند

آیا پیامبر در غدیر خلافت امام علی را بعد از عثمان اعلام کردند

غدیر و خلافت

 

 

يكى از دوستان سنى مى گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير حضرت على عليه السلام را براى خلافت بعد از عثمان معرفى كردند، نه خليفه اول بعد از خودشان. آيا اين درست است؟

 

اين مسأله پيشينه اى در ميان برخى از عالمان اهل سنت دارد. آنان پس از بررسى كاربردهاى گوناگون واژه «مولى» به اين نتيجه رسيدند كه اين واژه در خطبه غدير بالاترين مراتب ولايت كه امامت و زعامت و اولويت است را شامل مى شود و هيچ گريزى از پذيرش اين معنا و نصب اميرمؤمنان على عليه السلام براى خلافت و امامت وجود ندارد.

 

ليكن با توجه به آنچه عملاً در تاريخ اتفاق افتاده بر آن شدند كه منظور پيامبر امامت و خلافت بلافصل حضرت على عليه السلام نيست تا مانع و مغاير با خلافت ديگران باشد. بلكه خلافت در زمان وقوع آن يعنى پس از عثمان است.

 

 

شهاب الدين دولت آبادى (متوفى ۱۰۴۹) مى نويسد: «منظور از حديث «من كنت مولاه فعلى مولاه» اين است كه على عليه السلام در زمان خلافت و امامتش ولايت دارد»۶.
محمدبن عبدالسعيدبن محمد كشى نيز بر آن است كه پيامبر صلى الله عليه و آلهبراى حضرت على عليه السلام در زمان پس از عثمان و همزمان با معاويه جعل خلافت كرده است، نه پيش از آن۷.

 

نقد:
بر خلاف اين گمانه دلايل فراوانى وجود دارد كه امامت و ولايت بلافصل حضرت على عليه السلام را ثابت مى كند، از جمله:

 

يك. آيات قرآن
۱ـ آياتى كه در رابطه با ولايت اميرمؤمنان عليه السلام چه در قضيه غدير و چه پيش از آن نازل شده است، غالباً به گونه هاى مختلفى بر ولايت و خلافت بى فاصله اميرمؤمنان عليه السلام پس از پيامبر صلى الله عليه و آله دلالت دارنداز جمله:

 

۱ـ۱. آيه ولايت: در آيه «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»۸ سخن از ولايت به نحو انحصارى آمده است. قرآن با واژه «انّما» كه دلالت بر انحصار دارد ولايت را در ولايت خدا و رسول و اميرمؤمنان عليه السلام منحصر مى كند.

 

مفاد اين آيه اين است كه تا زمانى كه على بن ابيطالب عليه السلام وجود دارد ولايت به ديگرى نمى رسد، همانطور كه با وجود پيامبر هيچ كس در عرض آن حضرت ولايتى ندارد. نتيجه اين آيه چيزى كمتر از امامت و ولايت بلافصل حضرت على عليه السلام پس از پيامبر صلى الله عليه و آلهنيست، زيرا امامت و خلافت با واسطه مستلزم پذيرش خلافت ديگران با وجود امام على عليه السلام است و اين معارض انحصار ذكر شده در آيه است.

 

 

۱ـ۲. آيه ابلاغ و آيه اكمال : آياتى هستند كه در قضيه غدير نازل شده اند و كاملاً با امامت و خلافت بلافصل سازگارى دارد. زيرا هيج خردمندى نمى پذيرد كه اين همه تأكيد الهى بر ابلاغ مسأله اى مهم، كه عدم ابلاغش مساوى با ترك رسالت الهى است و دين تنها با آن كامل و مايه خرسندى خدا مى شود، اين باشد كه وقتى پس از عثمان مردم حضرت على عليه السلام را برگزيدند، آنگاه او امام مردم است.

 

پس از آن هم قضاياى امثال حارث بن نعمان فهرى و نزول عذاب نمى تواند به خاطر اين باشد كه على عليه السلام تنها در يك دوره پنج ساله پس از عثمان به خلافت مى رسد. اگر واقعاً مسأله چنين بود هيچ نيازى به اختصاص به ذكر و اين همه تأكيدات و مسايل جانبى نداشت و تدارك چنين برنامه سنگين و تأكيدات شديدى كاملاً نابخردانه مى نمود.

 

دو. سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله
سخنان پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله نوعا دلالت بر خلافت بلافصل مى كند از جمله:

 

۲ـ۱. از نظر قواعد زبان شناختى دلالت وجريان عرف بشرى همواره اگر كسى ديگرى را به عنوان جانشين خود معرفى كند و يا منصبى را براى او اعلام نمايد و قرينه اى بر فاصله زمانى برقرار نسازد دلالت بر جانشينى بلافصل آن منصب دارد و اگر خلاف اين را اراده كرده باشد بايد به صراحت آن را باز گويد؛ در حالى كه در سخن پيامبر صلى الله عليه و آله هيچ مطلبى دال بر اينكه مرادشان ولايت پس از عثمان باشد وجود ندارد. بنابراين بر اساس قواعد و متدلوژى همگانى فهم، سخنان پيامبر ظهور در خلاف و امامت بلافصل دارد، نه پس از سه خليفه ديگر.

 

۲ـ۲. در مواردى، چه در غدير و چه غير آن، پيامبر تصريح به ولايت حضرت على عليه السلامپس از خودشان كرده اند. از جمله:
ـ پس از نزول آيه اكمال در غدير خم فرمودند: «الله اكبر بر اكمال دين و اتمام نعمت و رضاى خدا به رسالت من و ولايت على بعد از من»۹.
ـ «همانا على پس از من ولى شماست»۱۰.
ـ «اى على تو امام و خليفه پس از من هستى»۱۱.
با وجود چنين تصريحاتى چگونه مى توان گفت منظور پيامبر خلافت ۲۵ سال بعد و پس از درگذشت عثمان مى باشد كه مردم با ازدحام و اصرار خود على عليه السلام را به رهبرى برگزيدند و اگر آن هم اتفاق نمى افتاد، براساس اين پنداره، سخن پيامبر صلى الله عليه و آله هيچ و پوچ مى نمود!!

 

۲ـ۳. شمول و فراگيرى سخن پيامبر صلى الله عليه و آله تنها با ولايت بلافصل سازگار است. زيرا سخن پيامبر اين است كه «هركس را كه من مولاى اويم پس على مولاى اوست» كلمه هر كس شامل همه آحاد جامعه اسلامى حتى كسانى كه پس از پيامبر رهبرى امت را بر عهده گرفتند نيز مى شود.

 

بنابراين ولايت على بن ابى طالب عليه السلام شامل حال آنان نيز مى شده و با وجود آن ديگر جايى براى ولايت آنان نبوده است؛ بنابراين چنين عموميتى مستلزم نفى هر ولايتى غير از ولايت حضرت عليه السلام پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله است و اين همان امامت و ولايت بلافصل است؛ زيرا ولايت بعد از عثمان يعنى اينكه آن حضرت بر كسانى كه در دوران پيش از آن زيسته و از دنيا رفته اند ولايت نداشته باشد و اين نقص تماميت و عموميت ولايتى است كه پيامبر به آن تصريح كردند.

 

۲ـ۴. دستور پيامبر صلى الله عليه و آله به بيعت با اميرمؤمنان عليه السلام دليل بر خلافت بلافصل است و معنى ندارد براى خلافت پس از سه خليفه ديگر در روز غدير بيعت گرفته شود.

 

 

سه. سيره علوى
روش برخورد امام على عليه السلام با واقعه غدير نشانگر آن است كه آن حضرت از كلام پيامبر صلى الله عليه و آله امامت و خلافت بلافصل را درك كرده اند. اين مسأله را در استنادات آن حضرت به واقعه غدير و شكايت به درگاه خدا از غصب حق خويش به روشنى مى توان دريافت۱۲.

 

 

از طرف ديگر آن حضرت نزديكترين فرد به پيامبر صلى الله عليه و آله بوده و از مقام عصمت برخوردار است و حداقل در نزد اهل سنت از صحابيانى است كه سخنش در نهايت اتقان و اعتبار و حجيت است. بر اساس سخن پيامبر صلى الله عليه و آله كه شيعه و سنى از آن حضرت نقل كرده اند «الحق مع على و على مع الحق…»۱۳ برداشت و درك آن حضرت از كلام نبوى عين حقيقت است و با رأى احدى پس از پيامبر برابرى نمى كند. بنابراين برخورد امام على عليه السلام با قضيه غدير دليل روشنى بر امامت و ولايت بلافصل آن حضرت است.

 

 

چهار. قرائن خارجى
قرائن متعددى بر ولايت بلافصل امام على عليه السلام دلالت دارد. در اينجا به جهت اختصار به ذكر يك نمونه اكتفا مى شود:

 

۴ـ۱. بيعت با اميرمؤمنان؛ چنان كه گذشت در روز غدير همه و به ويژه خلفاى سه گانه با اميرمؤمنان بيعت كرده و به ويژه عمر و ابوبكر پس از تبريك گويى به آن حضرت اعلام داشتند كه تو پيشوا و سرور ما و همه مؤمنان گشتى۱۴. اين تعبير به خوبى نشانگر ولايت اميرمؤمنان عليه السلام به اعتراف خود آنان است. در حالى كه نفى خلافت بلافصل معنايى عكس اين دارد. در نفى خلافت بلافصل خلفا هستند كه بر همگان از جمله حضرت على عليه السلام اعمال ولايت مى كنند و اين عمل با آن بيعت و آن گفتار در تناقص است.
۴-۲. نگاهى دوباره به آنچه در حادثه غدير رخ داده است براى كشف اينكه مراد از آن خلافت بلافصل يا با فاصله است راهگشاست۱۵.

 

 

۶. شهاب الدين ابى بشيرالدين دولت آبادى، هدايه السعداء؛ ق: الغدير، ج ۱، ص ۳۹۷.

۷. ابوشكور محمدبن عبد السعيدبن محمد الكشى السالمى الحنفى، التمهيد فى بيان التوحيد؛ ق: الغدير، ج ۱، ص ۳۹۷.

۸. مائده ۵، آيه ۵۵.

۹. الغدير، ج ۱، ص ۲۳۱.

۱۰. ابن كثير، البدايه و النهايه، ج ۷، ص ۳۶۹. بيروت، دارالمعرفه. ۱۴۱۹ ق.

۱۱. ابن عساكر، تاريخ مدينه دمشق، ج ۲، ص ۴۲ و ۴۳، بيروت: دارالفكر، ۱۴۲۱ ق.

۱۲. بنگريد: پرسش ۲۵.

۱۳. ينابيع المودة، ص ۲۴۴.

۱۴. الغدير، ج ۱، ص ۲۷۱.

۱۵. در اين زمينه توجيحات ديگرى نيز ذكر شده است. جهت آگاهى بيشتر بنگريد:
الف. محمد حسن قدردان قراملكى، امامت على عليه السلام و توجيه هاى مخالفان، مقاله، فصلنامه قبسات، ش ۴۵؛
ب. الغدير، ج ۱، ص ۳۹۱ ـ ۳۹۹.

 

منبع: هدانا برگرفته از پرسمان، امـام شناسى.

حتما بخوانيد

ویژه نامه امامت پژوهی و فرقه های مذهبی

ویژه نامه اعتقادات و پاسخ به شبهات

🔗 لینک کوتاه

نظر شما درباره این مطلب:

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط سایت هدانا منتشر خواهد شد.

آدرس ایمیل شما به صورت عمومی نشان داده نخواهد شد.