وبگاه پاسخگویی به سوالات دینی هدانا

آيا تكامل در عالم حشر وجود دارد؟

آيا تكامل در عالم حشر وجود دارد؟

آيات و روايات، گوياى اين حقيقت است كه حركت و تكامل در عوالم بالاتر از برزخ نيز وجود دارد، حتى خود انتقال از عالم برزخ به عالم حشر، به جاى خود، يك تحوّل تكاملى و سرفصلى از حركت كلى تكامل است چرا كه با تحقّق مرگ برزخى (نفخ صور اول)، ارواح از نظام برزخ به نظام بالاتر و نخستين عالم از عوالم حشر، وارد مى‏گردند و از نظام برزخى رها مى‏گردند. اين انتقال خود در حركت صعودى به سوى حضرت حق، يك تحوّل تكاملى بزرگ براى روح است. روح با اين تحوّل و اين سرفصل، هم در مرتبه بالاترى، چهره اصلى خود را يافته و هم از مرتبه نازله برزخى خود، به مرتبه عالى‏تر ارتقا مى‏يابد. همچنين پس از ورود روح به عالم اول از عوالم قيامت و پيوند آن با بدن، منازل، مواقف و سرفصل‏هايى در پيش روى انسان قرار مى‏گيرد كه هر يك به جاى خود يك تحوّل بزرگ تكاملى در بازگشت او به سوى خداوند است زيرا با هر انتقالى، انسان به صورت اصلى خود نزديك‏تر شده و به كمالات از دست رفته خود در هنگام سير نزولى، بار ديگر نايل مى‏گردد. به تدريج سعه وجودى خود را مى‏يابد و متناسب با عالم قرب مى‏شود. علاوه بر آنكه در هر كدام از اين عوالم هم بعد از ورود به آن- به مقتضاى نظام خاص آن حركت و تكامل داشته و در هر عالمى، كمالات جديدى را كسب مى‏كند.

آيات و روايات فراوانى هست كه گوياى حركت و تكامل در حشر و عوالم پس از آن و مواقف آنها است. به دليل مجال اندك تنها به چند نمونه از آيات اشاره كرده و اهل تأمل را به دقت و تفكر در آنها توصيه مى‏كنيم: ۱. «إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِى الآخِرَهِ وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَهِ وَ لا يُزَكِّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ»(۱) «كسانى كه عهد و پيمان خدا و سوگندهاى خود را به بهاى ناچيزى مى‏فروشند، آنان را در آخرت (- (از سعادت‏هاى اخروى)-) بهره‏اى نيست و خداى (- (متعال)-) روز قيامت با آنان سخن نمى‏گويد و به (- (نظر رحمت به)-) ايشان نمى‏نگرد و پاكشان نمى‏گرداند و عذابى دردناك خواهند داشت». عبارت «و پاكشان نمى‏گرداند» در اين آيه، مفهوم خاصى دارد و بيانگر اين حقيقت است كه انسان‏هايى كه در صراط مستقيم «عبوديت» بوده و مورد نظر حق مى‏باشند، در حشر و مواقف و عوالم آن، مشمول تزكيه حضرت حق بوده و خداوند آنان را از آلودگى‏ها پاك مى‏سازد. آنها را از آنچه كه روى چهره اصلى‏شان قرار گرفته و از بسيارى از حقايق محجوبشان كرده است، تزكيه و تطهير مى‏كند. اما اين تزكيه الهى، شامل آن دسته از انسان‏ها كه در صراط عبوديت قرار نگرفته و با خداوند به مخالفت برخاسته‏اند، نخواهد بود. از طرفى، تزكيه خداى متعال، همان تكميل و كامل ساختن روح آدمى است چرا كه انسان در زندگى دنيوى، در ظاهر امر، داراى يك سلسله عقايد بوده و براساس آنها، روش و سلوك عملى خاصى داشته است. اما در باطن امر، روح آدمى در نتيجه همين عقايد و اعمال، داراى حركت خاصى است كه آن حركت، اگر در سلوك عبوديت و صراط مستقيم باشد، روح را به تدريج پاك مى‏كند و در مدارج كمال پيش مى‏برد. اين حركت باطنى، همان تزكيه الهى است كه در روح آدمى تحت سلوك ظاهرى دينى انجام مى‏گيرد.

اين تطهير، روح را از حجاب‏ها، تعلق‏ها، رنگ‏ها و هرچه كه بر روح در تنزلش از موطن اصلى، عارض گشته، نجات داده و آزاد مى‏گرداند. در حقيقت يك حركت تكاملى براى روح هست و حركت روح جز با تزكيه نيست اين تزكيه در زندگى دنيوى تحت سلوك دينى انجام مى‏گيرد و در قيامت به مقتضاى احكام خاص همان عالم انجام خواهد گرفت. پس اين آيه به روشنى مى‏گويد: تزكيه در عالم قيامت هست يعنى، حركت تكاملى در عالم حشر وجود دارد. ۲. «إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَ يَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَهِ وَ لا يُزَكِّيهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ»(۲) «حقيقت اين است كه كسانى كه آنچه را خداوند از كتاب نازل كرده، پنهان مى‏دارند و بدان بهاى ناچيزى به دست مى‏آورند آنان جز آتش در شكم‏هاى خويش فرو نبرند و خداوند روز قيامت با آنان سخن نخواهد گفت و پاكشان نخواهد كرد و عذاب دردناكى خواهند داشت». مفهوم اين آيه مانند آيه پيشين آن است كه تزكيه در قيامت، شامل كسانى نمى‏شود كه احكام خدا را فروخته و در مقابل پول و رياست، از حكم خدا در مى‏گذرند. ۳. «إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ* وَ هُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَ هُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ»(۳) «حقيقت اين است كه خداوند كسانى را كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‏اند، در باغ‏ها و (- (بهشت‏هايى)-) كه از زير (- (درخت‏هاى)-) آن نهرها روان است، در آورده (- (و داخل مى‏گرداند)-) در آنجا با دستبندهايى از طلا و مرواريد آراسته مى‏شوند و لباسشان در آنجا از حرير (- (و پرنيان)-) است. (- (پس از قرار گرفتن در چنين وضعيتى)-) هدايت مى‏شوند به گفتار پاك (- (و پاكيزه)-) و به سوى راه خداى ستوده (- (و حميد)-) هدايت مى‏گردند».

اين آيه به حقايقى اشاره دارد كه براى ارباب ذوق، مسحور كننده است. اين گفتار و سخن پاكيزه چيست؟ از ابن عباس نقل شده است: هدايت مى‏شوند به اينكه در بهشت به هر جا كه نگاه مى‏كنند، مى‏گويند: «لااله الا اللَّه». اما چه گفتنى و چه تبعات و آثارى كه پس از اين گفتن و خواندن مى‏آيد؟ فقط اهلش مى‏دانند و بس. از ابن زيد نقل شده كه به اين گفتار پاكيزه، «اللَّه اكبر» را نيز اضافه كرده است‏(۴) يعنى، اهل بهشت مداوم «اللَّه اكبر» مى‏گويند و پيش مى‏روند. رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله وسلم شاهد جمال حق بود و هرچه پيش مى‏رفت و بيشتر مى‏رسيد، مى‏فرمود: «اللَّه‏اكبر»، باز بيشتر مى‏ديد و مى‏يافت كه نمى‏توان خداوند را توصيف كرد و مى‏فرمود: «اللَّه‏اكبر».

من همان دم كه وضو ساختم از چشمه عشق‏

چار تكبير زدم يكسره بر هرچه كه هست‏

همچنين آيه فوق اشاره دارد كه بهشتيان پس از قرار گرفتن در بهشت، به سخن پاكيزه و صراط ستوده، هدايت مى‏شوند. پس معلوم مى‏شود كه در آنجا راه به خصوصى شروع مى‏گردد و سير تكاملى در قيامت ادامه دارد. اينكه از عوالم بالاتر، خبرهايى به آدمى مى‏دهند و از بهشت، جهنم، عذاب و نعمت يادآور مى‏شوند، ولى تصوير چنين مسائلى براى ما مشكل است نشانگر اين حقيقت است كه ما صلاحيت درك آن نظام‏ها را هنوز نداريم و بايد با حركت و تكامل، قابليت ظرفيت ادراك و مشاهده آن عوالم را بيابيم. در روايتى وارد شده است: «در بهشت درخت‏هايى است كه بر آنها زنگ‏هايى از نقره قرار دارد هنگامى كه بهشتيان مى‏خواهند و اراده مى‏كنند سماعى داشته باشند، خداوند نسيمى را از تحت عرش برمى‏انگيزد تا به آن درختان بوزد و زنگ‏ها به حركت درآيند با صداهايى كه اگر اهل دنيا آن صداها را بشنوند از طرب مى‏ميرند»(۵). اين درخت‏ها چيست؟ آيا شجره طوبى است- كه اصلش در منزل على‏عليه السلام است‏(۶) يا درختى ديگر؟

اين زنگ‏ها چه زنگى است و آن صداها چه صدايى و آن خواندن‏ها چه خواندن‏هايى؟ گويا خواندن‏ها و آهنگ‏ها نيز در آنجا طورى است كه آدمى را به سوى خدا مى‏برد نه مانند خواندن‏هاى دنيوى كه انسان را از خدا دور مى‏كند. هرچه هست اگر به گوش اهل دنيا برسد، به دليل نداشتن ظرفيت، مى‏ميرند و قالب تهى مى‏كنند. پس بايد حركت، تحوّل و تكاملى وجود داشته باشد تا بر اثر آن، ظرفيت ادراك و پذيرش آن حقايق بالا و والا را در عوالم حشر بيابيم. پس معلوم مى‏شود كه تكامل در قيامت براى كسانى كه راه توحيد، ايمان و طريق عبوديت را طى مى‏كنند غير از راه افرادى است كه راه انحرافى و ضلالت را در مقابل دارند. ادامه راه انحراف و گمراهى كفر و شرك، به صورت تكاملى نيست بلكه به اين صورت است كه صورت‏هاى باطنى راه باطل و يا راه‏هاى باطل و ضلالت، به ترتيب عوالم ظاهر گشته و رفته رفته هر چه بيشتر به ورطه هلاكت و جهنم فرو مى‏افتند. آياتى كه بر رانده شدن مجرمان به سوى جهنم دلالت دارد، ناظر به همين واقعيت است مانند: ۱. «وَ قالُوا يا وَيْلَنا هذا يَوْمُ الدِّينِ هذا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِى كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ أَزْواجَهُمْ وَ ما كانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ»(۷) «(- (و اهل ضلالت)-) مى‏گويند: اى واى بر (- (حال)-) ما اين روز جزا است اين است همان روزى كه آن را تكذيب مى‏كرديد (- (سپس خطاب مى‏آيد به سوى ملائكه)-) كسانى را كه ستم كرده‏اند با هم‏رديفان‏شان و آنچه كه غير از خدا پرستيده‏اند، گردآوريد (- (و جمع كنيد)-) و به سوى راه (- (يا راهى كه به)-) جهنم (- (منتهى مى‏شود)-) رهبرى‏شان كنيد». اين آيه با صراحت بيان مى‏كند بعد از حشر و جمع شدن منحرفان، آنان راه پيش گرفته در دنيا و برزخ را دنبال مى‏كنند پس معلوم است حركت در هر نظامى، ادامه دارد و براى اهل ضلالت، اين حركت به صورت فرو رفتن در عمق و باطن ضلالت- كه اثرش جهنم و جهنم‏ها است بروز مى‏كند.

۲. «فَإِنَّهُمْ لآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ»(۸) «پس دوزخيان حتماً از آن (- (ميوه‏هاى درخت زقوم كه از قعر آتش سوزان مى‏رويد)-) مى‏خورند و شكم‏ها را از آن پر مى‏كنند. سپس ايشان را بر سر آن، آميغى از آب جوشان است آن گاه بازگشتشان بى‏گمان به سوى دوزخ و جهنم است». «شجره زقوم»، درختى است كه ريشه‏اش از اصل جهنم روييده و شاخه و برگش تا اين نظام دنيوى كشيده شده است. عمل، فكر، صفت و عقيده بد، گرفتن شاخه‏اى از اين درخت است كه انسان را پيش مى‏برد تا به اصل و ريشه آن- كه در عمق جهنم است مى‏كشاند. صاحبان اين اعمال، دائم از ميوه‏هاى اين درخت تغذيه و شكم‏هاى خود را از آن پر مى‏كنند تا براى پيش رفتن در قدم‏هاى بعدى، آماده شوند. اين مسئله مرحله به مرحله ادامه دارد تا به جهنم- كه ريشه درخت زقوم در آنجا قرار دارد رسيده و در عمق آن فرو روند. آيا اين جز حركت اهل ضلالت، چيز ديگرى است؟ خداوند متعال اين حقيقت را با الفاظ دنيوى براى من و شما بيان كرده است تا ما با شعاعى از حقايق و احكام عوالم ديگر، آگاه شويم وگرنه آن قدر حقايق و قوانين و آثار آن عوالم ژرف و عميق است كه نه ما ظرفيت درك آن را داريم و نه الفاظ توان بيان آنها را دارند. اين آيه، به خوبى بيان مى‏كند كه جهنميان و گمراهان در اول حشر، در اوايل راهى قرار گرفته و پيش مى‏روند كه تا عمق جهنم ادامه دارد و اين دلالت بر حركت و چگونگى آن در نظام‏هاى بالا و بالاتر دارد.

شاید این مطالب را هم بپسندید:

(۱) آل عمران (۳)، آيه ۷۷.
۰۰۰ (۲) بقره (۲)، آيه ۱۷۴.
۰۰۰ (۳) حج (۲۲)، آيه ۲۳ و ۲۴.
۰۰۰ (۴) بحارالانوار، ج ۸، ص ۹۱.
۰۰۰ (۵) بحارالانوار، ج ۸، ص ۱۹۶، ح ۱۸۳.
۰۰۰ (۶) همان، ح ۱۸۵.
۰۰۰ (۷) صافات (۳۷)، آيات ۲۰- ۲۳.
۰۰۰ (۸) همان، آيات ۶۶- ۶۸. پرسمان.

🔗 لینک کوتاه

نظر مخاطبان درباره این مطلب:

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط سایت هدانا منتشر خواهد شد.

آدرس ایمیل شما به صورت عمومی نشان داده نخواهد شد.